Alsace wijn: het etiket lezen zonder te gokken

In het kort

Wat is Alsace wijn?

Alsace wijn is wijn uit de Elzas, een smalle strook wijngaard van ongeveer 170 kilometer die langs de oostelijke voet van de Vogezen loopt, van Marlenheim in het noorden tot Thann in het zuiden. Er staat ongeveer 15.500 hectare wijngaard verdeeld over 119 gemeenten, goed voor zo'n 1,15 miljoen hectoliter per jaar. Ongeveer 90 procent daarvan is wit.

De streek valt in twee departementen uiteen: de Bas-Rhin in het noorden rond Straatsburg en de Haut-Rhin in het zuiden rond Colmar. In de Haut-Rhin liggen de meeste beroemde wijngaarden, deels omdat de Vogezen daar hoger zijn en meer regen wegvangen. Wine Folly beschrijft de streek als de plek waar Germaanse druiven in een uitgesproken droge, Franse stijl gemaakt worden, en dat vat het goed samen.

Die regenschaduw is het hele verhaal achter de wijn. Colmar krijgt ongeveer 600 millimeter neerslag per jaar en hoort daarmee bij de droogste plekken van Frankrijk. Druiven rijpen er langzaam en volledig uit zonder dat er rot in komt, wat aroma geeft zonder dat het zuur wegvalt. De ondergrond helpt mee: de Elzas ligt op de rand van de Rijnslenk, een breukzone waar granitet, kalk, zandsteen, leisteen en vulkanisch gesteente naast elkaar aan de oppervlakte komen.

Het gevolg is een gebied dat op de kaart klein oogt maar in het glas heel breed is. Van kurkdroge riesling tot een dessertwijn van ingedroogde gewurztraminer, allemaal binnen een uur rijden. Hoe dat zich verhoudt tot de rest van het land lees je in onze gids over Franse wijn.

Alsace of Elzas: hetzelfde gebied, twee woorden

Alsace is het Franse woord, Elzas het Nederlandse. Er is geen verschil in gebied, druiven of stijl. Op het etiket staat altijd Alsace, want dat is de officiele naam van de appellatie, dus in de winkel zoek je op Alsace en in een Nederlands gesprek zeg je Elzas.

Wij houden de twee woorden bewust uit elkaar op de site. Deze pagina gaat over het etiket en de regels, dus over wat er letterlijk op de fles staat. Wil je de streek zelf leren kennen, met de vier edele druiven en de sfeer van de dorpen, lees dan onze gids over de Elzas.

Waarom de druif groot op het etiket staat

Alsace is de enige Franse wijnstreek met een lange traditie om de druif als naam van de wijn te gebruiken. Op een fles staat dus Riesling, Pinot Gris of Gewurztraminer, waar een Bourgogne Chablis zegt en een Bordeaux Margaux. Dat scheelt de koper een hoop uitzoekwerk.

De historische reden is praktisch. De streek hoorde tussen 1871 en 1945 meermaals bij Duitsland, en in de Duitse wijnwereld was etiketteren op druif al gewoon. Toen de Elzas na 1945 definitief Frans werd, bleef die gewoonte staan omdat ze werkte. Voor een Nederlandse koper is het een geschenk: je leest de fles als een menukaart.

Naast de druif zegt het etiket nog vier dingen. De appellatie, dus Alsace, Alsace Grand Cru of Cremant d'Alsace. Eventueel een wijngaard of dorpsnaam. Sinds oogst 2021 de zoetheid. En vaak een vermelding als Vendanges Tardives. Wie die vier leest, weet wat er in de fles zit voordat de kurk eruit is.

Droog of zoet: de schaal die sinds 2021 verplicht is

Sinds de oogst van 2021 moet op elke stille Alsace en Alsace Grand Cru staan hoe zoet de wijn is. Dat mag voluit met het woord sec, demi-sec, moelleux of doux, of met een schuifje op een schaal. De regel werd in mei 2021 vastgelegd en geldt ook voor reclame, prijslijsten en verpakking.

Daarmee verdween het grootste bezwaar tegen de streek. Een Elzasser riesling kon kurkdroog zijn of half zoet, en dat zag je aan de buitenkant van de fles niet. Kopers die eenmaal een zoete fles bij hun vis hadden gehad, kwamen niet terug. De streek verloor daar jarenlang verkoop mee, en heeft het probleem uiteindelijk opgelost met een woord op het etiket.

De drie appellaties van Alsace

De streek werkt met drie appellaties, en die staan alle drie letterlijk op het etiket. AOC Alsace is de basis en levert ongeveer 70 procent van de productie. Alsace Grand Cru is de wijngaard-appellatie, goed voor circa 4 procent. Cremant d'Alsace is de mousserende wijn en is met ongeveer 26 procent veel groter dan de meeste mensen denken.

Cremant is het stille succes van de streek. Frankrijk drinkt er miljoenen flessen van, en de prijs ligt ver onder die van champagne terwijl de methode dezelfde is. Wat die methode inhoudt en waar cremant, cava en champagne uit elkaar lopen, staat in onze uitleg over wijn met bubbels.

Grand cru, lieu-dit en de dertien dorpsnamen

Alsace Grand Cru is een aparte appellatie voor 51 aangewezen wijngaarden, waarvan er 33 in de Haut-Rhin liggen en 18 in de Bas-Rhin. De eerste, Schlossberg, werd op 20 november 1975 erkend. Daarna volgden uitbreidingen in 1983 en 1992, en als laatste Kaefferkopf in januari 2007. Het maximumrendement ligt op 55 hectoliter per hectare, tegen 80 voor gewone AOC Alsace.

Normaal mogen er alleen riesling, gewurztraminer, pinot gris en muscat in. Er zijn uitzonderingen: sylvaner mag in Zotzenberg, blends zijn toegestaan in Altenberg de Bergheim en Kaefferkopf, en sinds kort mag pinot noir grand cru zijn in Hengst, Kirchberg de Barr en Vorbourg. Decanter zet die uitzonderingen op een rij en noemt de grands crus samen goed voor ongeveer 5 procent van het areaal en 3,5 procent van de productie in 2022.

Sinds 2011 kent AOC Alsace daarnaast twee tussenniveaus. Dertien dorpen of dorpsgroepen mogen hun naam op de fles zetten onder strengere regels: Bergheim, Blienschwiller, Cotes de Barr, Cote de Rouffach, Coteaux du Haut-Koenigsbourg, Klevener de Heiligenstein, Ottrott, Rodern, Saint-Hippolyte, Scherwiller, Vallee Noble, Val Saint-Gregoire en Wolxheim. Daarboven staan de lieux-dits, losse wijngaardnamen met nog strengere eisen. Hoe zo'n classificatie in andere Franse streken werkt, leggen we uit bij grand cru.

Vendanges Tardives en Selection de Grains Nobles

Dit zijn de twee zoete categorieen van de streek, wettelijk vastgelegd in 1984. Beide mogen alleen van riesling, gewurztraminer, pinot gris of muscat, moeten met de hand geplukt worden en mogen geen toegevoegde suiker bevatten. Ze moeten door een blindproef van de INAO komen en gaan pas achttien maanden na de oogst in de verkoop.

Vendanges Tardives betekent late oogst. Riesling en muscat moeten dan minimaal 235 gram suiker per liter halen, pinot gris en gewurztraminer 276 gram. Selection de Grains Nobles gaat over edelrot: bes voor bes geplukte, door botrytis ingedroogde druiven. De minimumeisen zijn in 2001 verhoogd naar 16,4 procent potentiele alcohol voor riesling en muscat en 18,2 procent voor pinot gris en gewurztraminer.

Let op: Vendanges Tardives is geen belofte van zoet. Een late oogst van riesling kan bijna droog uitpakken als de gisting doorzet. Sinds 2021 helpt de zoetheidsvermelding je daar ook bij. Wil je weten hoe deze wijnen zich verhouden tot andere zoete stijlen, lees dan onze pagina over zoete witte wijn.

De zeven druiven en wat ze doen

De appellatie staat zeven druiven toe. Vier daarvan heten de edele druiven en zijn de enige die in principe grand cru mogen zijn: riesling, gewurztraminer, pinot gris en muscat. De andere drie zijn pinot blanc met auxerrois, sylvaner en pinot noir. De aandelen hieronder zijn benaderingen op basis van de aangevraagde oppervlakken van 2022.

Wie de druiven los wil leren kennen: we hebben aparte gidsen over riesling, over gewurztraminer, over pinot gris, in Italie pinot grigio, over de muscatfamilie en over pinot noir. Daarnaast bestaat er nog een lokale bijzonderheid, Klevener de Heiligenstein, gemaakt van savagnin rose en alleen toegestaan rond dat ene dorp.

Hoe smaakt Alsace wijn?

Er is niet een smaak van Alsace, maar er zit wel een rode draad in: veel aroma en hoog zuur, bij een body die voller is dan je van witte wijn uit een koel klimaat verwacht. De alcohol ligt vaak tussen 12,5 en 14 procent, hoger dan bij de Duitse buren. Dat komt door de droogte en de lange, zonnige nazomer.

Praktisch betekent dat het volgende. Een riesling uit de Elzas ruikt naar citroen en steen en voelt strak en droog aan, met meer gewicht dan een riesling van de Mosel. Een gewurztraminer herken je blind aan lychee en rozen en is bijna nooit fris te noemen. Pinot gris zit ertussenin: vol, rokerig, met peer en soms honing. Sylvaner is het buitenbeentje, groen en ziltig, en het beste koopje van de streek.

Eerlijke kanttekening: de aromatische druiven zijn niet voor iedereen. Gewurztraminer is uitgesproken en dat vinden mensen mooi of vermoeiend, zelden allebei. Wie voor het eerst iets uit de streek koopt en zeker wil spelen, begint bij een droge riesling of een sylvaner en niet bij een gewurztraminer van 14 procent.

Wat eet je bij Alsace wijn?

De combinatie van hoog zuur en veel aroma maakt deze wijnen sterk aan tafel, ook bij gerechten waar andere witte wijn afhaakt. De streekkeuken wijst zelf de weg: zuurkool, varkensvlees, uientaart en een kaas die je in de auto ruikt.

• Riesling sec: choucroute, forel, mosselen, quiche en jonge geitenkaas. Het zuur doet hetzelfde werk als een schijf citroen.
• Pinot gris: gebraden kip, varkenshaas met appel, paddenstoelen en pompoen. Ook goed bij gerookte vis.
• Gewurztraminer: munsterkaas met komijn, en verder alles wat pittig is: currys, Thaise gerechten, gerechten met gember. Een van de weinige wijnen die daar niet door omvalt.
• Cremant d'Alsace: oesters, gefrituurde vis, chips en aperitief. Ook prima bij kaas aan het begin van de avond.
• Moelleux of Vendanges Tardives: foie gras, blauwaderkaas, of een tarte aux mirabelles. Hou de wijn iets zoeter dan het gerecht.

De klassieker die je een keer geprobeerd moet hebben is gewurztraminer bij munsterkaas. Beide komen uit dezelfde vallei, beide zijn extreem in hun soort, en samen heffen ze elkaar op. In onze proeverij werkte een demi-sec daar beter dan een kurkdroge fles.

Kopen, schenken en bewaren

Voor een goede fles Alsace betaal je in Nederland ruwweg 10 tot 15 euro. Een grand cru begint rond 18 euro en loopt door tot 30 of meer. Vendanges Tardives en Selection de Grains Nobles beginnen rond 30 euro voor een halve fles, wat gezien de plukkosten en de achttien maanden wachttijd niet duur is. Onder de 7 euro krijg je meestal wijn van hoge rendementen: correct, maar zonder spanning.

Schenken

Riesling en sylvaner op 8 tot 10 graden. Pinot gris en gewurztraminer een paar graden warmer, op 10 tot 12, anders verdwijnt juist het aroma waar je voor betaalt. Cremant op 7 tot 9 graden. Te koud schenken is de meest gemaakte fout bij deze streek; meer daarover in onze uitleg over de juiste schenktemperatuur.

Bewaren

Instapwijn drink je binnen twee tot drie jaar. Een goede droge riesling uit een grand cru kan tien tot twintig jaar mee en wordt onderweg petroleumachtig en honingzoet van geur zonder zoet te worden van smaak. Gewurztraminer en pinot gris rijpen korter, vijf tot tien jaar. Selection de Grains Nobles overleeft je verhuizing en daarna nog een paar.