Lisboa wijn: negen DOC's aan de Atlantische kust

In het kort

Wat is Lisboa wijn precies

Lisboa wijn komt uit het Portugese wijngebied Lisboa, een smalle strook langs de Atlantische kust die vanaf de hoofdstad ruim 150 kilometer noordwaarts loopt tot tegen Bairrada aan. Het gebied telt negen DOC's, maar het grootste deel van de oogst komt onder de bredere aanduiding Vinho Regional Lisboa in de handel: toegankelijke rode en witte wijn, meestal tussen de 7 en 15 euro.

De schaal is fors. Het Portugese wijninstituut IVV rekent met ongeveer 28.000 hectare wijngaard, het op een na grootste areaal van het land, goed voor rond de 100 miljoen liter wijn per jaar. Daarvan wordt maar een vijfde gecertificeerd verkocht als DOC of Vinho Regional; de rest verdwijnt als tafelwijn in de anonimiteit. Dat verschil verklaart waarom je hier zowel een fles van drie euro als een fles van dertig euro tegenkomt met bijna dezelfde streeknaam op het etiket.

Let op: die 28.000 hectare is niet onbetwist. Andere naslagwerken houden het op 18.000 of zelfs 10.000 hectare. Het verschil zit in wat je telt, het hele gedemarqueerde gebied of alleen de aangeplante, gecertificeerde wijngaard. Wij houden het IVV-cijfer aan en vermelden er meteen bij dat de tellingen uiteenlopen.

Geografisch is de streek makkelijk te snappen als je hem in drie stukken knipt. In het zuiden, tegen de stad aan, liggen de drie historische mini-appellaties Bucelas, Carcavelos en Colares. In het midden liggen de werkpaarden Alenquer, Arruda, Torres Vedras, Lourinhã en Óbidos. In het noorden ligt Encostas d'Aire, op de kalkheuvels richting de Serra de Aire. Alles wordt beheerst door dezelfde factor: de Atlantische Oceaan, die hier nergens verder weg is dan een halfuur rijden.

Van Estremadura naar Lisboa: waarom de naam veranderde

Tot 2009 heette dit gebied Estremadura. De naam is toen gewijzigd in Lisboa om twee praktische redenen: hij werd verward met het Spaanse Extremadura, een streek die er niets mee te maken heeft, en de naam van de hoofdstad verkoopt in het buitenland nu eenmaal beter dan een oude landstreeknaam die niemand kan plaatsen.

Achter die naamswissel zit een grotere ommezwaai. Het grootste deel van de twintigste eeuw was dit gebied vooral een leverancier: bulkwijn voor de Portugese kolonies en goedkope liters voor de tabernas van Lissabon. Kwantiteit boven alles, met coöperaties als motor. Decanter beschrijft die periode zonder omhaal en laat zien hoe kleine domeinen en artisanale wijnmakers sinds de eeuwwisseling de andere kant op werken: oude percelen opsporen, vergeten rassen terughalen, opbrengsten omlaag.

Tegelijk verloor de streek terrein aan de stad. Lissabon en de badplaatsen eromheen groeiden hard, en de wijngaarden die het dichtst bij het water lagen waren precies de wijngaarden waar men graag huizen neerzette. Dat is de reden dat de drie oudste appellaties nu zo klein zijn dat je ze op een normale wijnkaart nauwelijks kunt intekenen.

Negen DOC's op een smalle strook

Lisboa telt negen DOC's, en ze verschillen onderling meer dan je op deze oppervlakte zou verwachten. De scheidslijn is bijna altijd de wind. Wat open ligt naar de oceaan wordt koel, zilt en licht; wat achter een heuvelrug ligt wordt warmer, rijper en donkerder. De Serra de Montejunto, het hoogste punt van de streek, is daarin de belangrijkste scheidsrechter: de westflank is Atlantisch, de oostflank beschut.

Lourinhã is de vreemde eend en meteen het leukste weetje van de streek. Het is de enige gedemarqueerde regio van Portugal voor aguardente, oftewel wijnbrandewijn. In de hele Europese Unie zijn er maar drie van zulke beschermde brandewijnregio's: Cognac, Armagnac en Lourinhã. De regeling dateert van 7 maart 1992, en de rijping moet in de regio zelf gebeuren, op eiken vaten van maximaal 800 liter.

Colares: ongeente stokken in puur zand

Colares is de meest eigenzinnige appellatie van Portugal en een van de weinige plekken in Europa waar de wijnstokken nog op eigen wortel staan. De regels schrijven voor dat de stokken in echt zand wortelen, met hooguit tien procent klei in de bovenste vier meter. Zand is voor de druifluis onbewoonbaar, en daardoor ging de phylloxera-ramp van eind negentiende eeuw hier grotendeels voorbij.

Het is een klein wonder dat het er nog is. In de jaren dertig lag hier zo'n 1.500 hectare wijngaard; de plaatselijke coöperatie, de Adega Regional de Colares uit 1931, telde toen bijna vijfhonderd leden. Wat er nu ligt is een tiental hectare, geklemd tussen de villa's van Sintra en de duinen. De rest is bebouwd.

De wijn zelf is geen makkelijke drinker. Rood moet minstens 80 procent ramisco bevatten, wit minstens 80 procent malvasia. De stokken liggen laag over het zand, zonder draad, beschut door rieten schermen en muurtjes tegen de wind. Wat er uitkomt heeft hoog zuur, veel tannine en een ziltige toon die je in weinig andere rode wijnen tegenkomt. Jong is dat streng; met tien jaar op de fles wordt het iets heel anders.

Bucelas en Carcavelos: twee vergeten klassiekers

Bucelas maakt droge witte wijn van arinto, Carcavelos maakt versterkte wijn, en beide waren ooit beroemder in Londen dan in Lissabon. Ze liggen allebei op nog geen halfuur van het stadscentrum en zijn allebei bijna verdwenen onder de stadsuitbreiding.

Bucelas: de Lisbon hock

Bucelas beslaat ongeveer 138 hectare in het dal van de Trancão. De arinto houdt hier opvallend veel zuur vast voor een warm klimaat, wat een strakke, citrusachtige wijn oplevert die met een jaar of vijf op de fles voller wordt. In negentiende-eeuws Engeland heette dat Lisbon hock, omdat het aan Duitse riesling deed denken. De hertog van Wellington leerde de wijn kennen tijdens de oorlog op het Iberisch schiereiland, toen hij bij Torres Vedras de verdedigingslinies aanlegde die Napoleons leger tegenhielden, en liet er flinke hoeveelheden van naar Engeland komen. Sogrape, de grootste producent van Portugal, kocht later het grootste wijngoed van de appellatie.

Carcavelos: versterkt, maar geen port

Carcavelos is in 1908 gedemarqueerd en dankt zijn bestaan aan de markies van Pombal, die in de achttiende eeuw grote wijngaarden op zijn landgoed in Oeiras aanlegde. Aardige ironie: dezelfde Pombal die in 1756 vastlegde dat port alleen uit de Douro mocht komen, liet zijn eigen Carcavelos-druiven wel bij portproducenten belanden.

De wijn is halfdroog, topaaskleurig en 18 tot 20 procent alcohol, gerijpt op eiken vaten gedurende drie tot vijf jaar, met een notige toon. In de blend zitten tot negen rassen, waaronder arinto, boal, galego dourado en negra mole. Er is nog een tiental hectare over. Decanter noemt de zilte ondertoon als het kenmerk waaraan je hem herkent, en wijst op het merk Villa Oeiras dat de streek in leven houdt door juist de lokale rassen bij te planten.

De druiven van Lisboa

Voor Vinho Regional Lisboa zijn ruim honderd rassen toegelaten, maar in de praktijk draait het om een handvol. Castelão is de meest aangeplante blauwe druif, gevolgd door touriga nacional, aragonez, tinta miúda en alicante bouschet. Bij wit zijn arinto, fernão pires en vital de dragers. Syrah en cabernet sauvignon zijn al decennia ingeburgerd en gelden hier niet als indringers.

Castelão is de smaak waar je in deze streek het vaakst tegenaan loopt. Wine Folly beschrijft het profiel als rode bes, pruim, aardbei, gedroogd vlees en mokka, met medium tot hoge tannine en medium tot hoog zuur en meestal 13,5 tot 15 procent alcohol. In Lisboa ligt het alcoholgehalte doorgaans wat lager dan verder zuidelijk, omdat de oceaanwind de rijping remt.

De blauwe druif die er het meest toe doet zonder dat je hem ooit ziet, is touriga nacional. Die geeft de blends kleur, structuur en een viooltjestoon, precies zoals in de Douro. Aragonez is dezelfde druif als de Spaanse tempranillo, en syrah vult aan waar de streek wat peperigs kan gebruiken. Bij wit is arinto de reden dat Lisboa in warme jaren nog overeind blijft: weinig andere Portugese witte rassen houden zoveel zuur vast.

Hoe smaakt Lisboa wijn en wat kost het

Rode Lisboa smaakt naar rode bes, pruim en gedroogde kruiden, met fris zuur en tannine die je merkt maar die zelden schuurt. Witte Lisboa is strak, citrusachtig en licht ziltig. Kenmerkend voor de hele streek is de matiging: door de Atlantische invloed blijft het alcoholpercentage vaak rond de 13 procent, en aan de kust zakt het soms tot een graad of tien.

Schenk rode Lisboa op ongeveer 16 graden en wit op 9 tot 11 graden. Meer over waarom dat verschil zoveel uitmaakt staat in onze gids over de juiste schenktemperatuur. De meeste flessen uit de streek drink je binnen drie jaar; alleen de betere DOC-wijnen en Colares hebben baat bij langer wachten. Twijfel je hoe lang een geopende fles nog meegaat, kijk dan bij rode wijn bewaren.

Lisboa wijn bij eten

De Portugese keuken bij Lissabon draait om gegrilde vis, varkensvlees en olijfolie, en de wijnen zijn daar letterlijk naast gegroeid. Dat maakt het combineren simpel: fris zuur en matige alcohol passen bij vrijwel alles wat van de grill komt.

Werk je liever vanuit het bord dan vanuit de fles, dan helpen onze gidsen over wijn bij vis, wijn bij kip en wijn bij kaas je verder. De algemene regel voor deze streek: kies de wijn met het meeste zuur die je durft, want de Portugese keuken heeft meer vet en zout dan je denkt.

Het etiket lezen

Op een Portugees etiket vertellen drie dingen je waar je aan toe bent: de herkomstaanduiding, het jaartal en een eventuele rijpingsterm. Staat er alleen Vinho Regional Lisboa, dan is het de brede categorie, met veel vrijheid in druiven en herkomst. Staat er een DOC-naam als Alenquer, Bucelas of Colares, dan gelden strengere regels voor rassen, opbrengst en rijping.

Onze tip: koop een fles Lisboa nooit blind op de streeknaam alleen, want die dekt van alles. Kijk naar de subregio en naar de producent. Wil je vergelijken met de rest van het land, dan zetten onze gidsen over de Douro, Alentejo, Bairrada, Dão en Vinho Verde de verschillen naast elkaar. Zoek je liever een overzicht van alle Portugese streken in een keer, begin dan bij wijn uit Portugal.