Châteauneuf-du-Pape wijn: de grote rooie van de zuidelijke Rhône

In het kort

Wat is Châteauneuf-du-Pape wijn?

Châteauneuf-du-Pape wijn is wijn uit de gelijknamige appellatie in de zuidelijke Rhône, ten noorden van Avignon. De zone beslaat vijf gemeenten (Châteauneuf-du-Pape zelf plus Bédarrides, Courthézon, Orange en Sorgues) en ruim 3.100 hectare wijngaard. Het is overwegend rode wijn van een blend druiven, met Grenache voorop, en het is sinds 1936 de eerste beschermde wijnappellatie van Frankrijk.

De officiële producentenfederatie houdt 3.150 hectare aan, zo'n 300 declaranten en ongeveer 90.000 hectoliter per jaar, goed voor rond de 12 miljoen flessen. Decanter en Wikipedia komen op ruim 3.200 hectare en meer dan 110.000 hectoliter. Wij noemen daarom een marge in plaats van één hard getal: wie doet alsof er één officieel cijfer bestaat, verkoopt schijnzekerheid. Wat elke bron wel deelt: dit is een groot gebied naar Franse maatstaven. Andrew Jefford zet het in zijn stuk over Châteauneuf op zand voor Decanter naast de complete Côte de Nuits in Bourgogne, dat met ongeveer 3.600 hectare nauwelijks groter is.

De verhouding tussen rood en wit is scheef: 93 procent rood, 7 procent wit. Rosé is niet toegestaan, wat opvallend is voor een gebied dat pal naast de rosé-machine Provence ligt. Wie een fles Châteauneuf-du-Pape koopt, koopt dus vrijwel altijd een stevige rode wijn.

Van de paus naar de eerste AOC van Frankrijk

De naam komt letterlijk van het pausdom. In 1309 verhuisde paus Clemens V het pauselijk hof naar Avignon, en zijn opvolger Johannes XXII liet even verderop een zomerkasteel bouwen: het nieuwe kasteel van de paus. Hij stimuleerde de wijnbouw eromheen, en de wijn ging door het leven als vin du Pape. De ruïne van dat kasteel staat er nog steeds en siert half de etiketten van het dorp.

Het tweede kantelpunt is minder romantisch en veel belangrijker. Begin twintigste eeuw was Châteauneuf-du-Pape een merk zonder bescherming: iedereen kon zijn wijn zo noemen. In 1923 stelde een syndicaat onder leiding van baron Pierre Le Roy de Boiseaumarié van Château Fortia een reeks productieregels op, van de afbakening van het gebied tot de toegestane druiven en de verplichting om ondermaatse trossen weg te sorteren. Die regels golden als de eerste appellation contrôlée-regels van Frankrijk.

Op 15 mei 1936 werden ze nationale wet, in het decreet waarmee zes appellaties tegelijk ontstonden. Châteauneuf-du-Pape staat sindsdien te boek als de eerste AOC viticole van het land, en het hele Franse systeem van herkomstbescherming, van Bordeaux tot de Loire, is op dit model gebouwd.

En dan het decreet waar het dorp het bekendst mee werd buiten de wijnwereld: in 1954 verbood de gemeenteraad het overvliegen en landen van vliegende schotels boven het grondgebied. Die verordening is nooit ingetrokken. Leuk detail voor aan tafel, en tegelijk tekenend voor een gemeenschap die haar naam altijd serieus heeft verdedigd.

De regels van de appellatie

De appellatie werkt met vier harde regels: maximaal 35 hectoliter per hectare, minimaal 12,5 procent alcohol zonder toegevoegde suiker, minstens twee procent van de oogst wegsorteren (het zogeheten râpé) en alleen rood en wit, geen rosé. Die combinatie verklaart een groot deel van de prijs en de stijl.

Over het aantal druiven bestaat verwarring, en die is te verklaren. De federatie spreekt van dertien cépages. Wikipedia telt er achttien, omdat de herziening van het cahier des charges uit 2009 de kleurvarianten los benoemt: Grenache noir, gris en blanc worden dan drie namen in plaats van één. Beide tellingen kloppen, ze rekenen alleen anders. Dertien is de manier waarop het dorp er zelf over praat.

Wat de regels niet voorschrijven, is minstens zo bepalend. Er staat geen minimumpercentage Grenache in, geen verplichte houtrijping en geen verplichte rijpingsduur. Een domein mag een pure Grenache maken en het domein ernaast mag alle dertige druiven door elkaar gooien. Dat is precies waarom twee flessen met hetzelfde etiketwoord zo ver uit elkaar kunnen liggen.

Rolkeien, zand en kalk

Het beroemdste beeld van Châteauneuf-du-Pape is een wijngaard vol vuistgrote rolkeien, de galets roulés, achtergelaten door de Rhône uit de tijd dat de rivier hier veel breder was. Die stenen slaan overdag warmte op en geven die 's nachts af. Maar het is niet het enige terroir, en het is ook niet automatisch het beste.

In het Decanter-stuk hierboven noemt Jefford naast de rolkeien ook zand, helder wit gebroken kalksteen, fijn grind, mergel en klei. Julien Barrot van Domaine La Barroche liet al zijn percelen analyseren en vatte het zo samen: wat je aan de oppervlakte ziet, is niet altijd wat eronder zit. Percelen die niet als zandig gelden, bleken tot 60 procent zand te bevatten. Zand en klei liggen overal in de appellatie, ook onder de keien.

Daar komt het klimaat overheen: mediterraan, droog, en met de mistral die hard door de vallei blaast. Die wind droogt de trossen na regen en houdt schimmel weg, wat een van de redenen is dat hier relatief makkelijk biologisch gewerkt kan worden. Volgens de federatie is inmiddels ongeveer 35 procent van het areaal biologisch of biodynamisch gecertificeerd. Dat is fors meer dan het Franse gemiddelde, en het is geen toeval maar meteorologie. Meer over wat zulke certificaten wel en niet zeggen staat bij biologische wijn, en de bodem-en-klimaatvraag in het algemeen behandelen we bij terroir.

De dertien druiven, en wie de baas is

Dertien druiven mogen, maar één bepaalt het karakter: Grenache noir. Een klassieke rode assemblage bestaat uit 50 tot 70 procent Grenache, 10 tot 30 procent Mourvèdre en daarnaast Syrah, Cinsault, Counoise en Vaccarèse. Witte druiven mogen tot ongeveer tien procent mee in de rode wijn, wat in andere Franse gebieden ondenkbaar is.

• Grenache noir levert het lichaam, de zoete rijpheid en de alcohol. Wine Folly beschrijft de druif met gestoofde aardbei, gegrilde pruim, leer, gedroogde kruiden en bloedsinaasappel, medium tannine, medium zuur en ruim 15 procent alcohol; schenken op 15 tot 20 graden, een half uur karafferen, tien jaar of langer bewaarbaar.
• Mourvèdre brengt structuur, donkere tannine en een vleesachtige, bijna wilde toon. Zonder Mourvèdre wordt de wijn snel breed en zoetig.
• Syrah voegt kleur, zwarte peper en viooltje toe. In het warme zuiden gebruiken domeinen hem met mate, anders wordt de wijn log.
• Cinsault is de verfrisser: lichter, sappig, met rood fruit en lage tannine.
• Counoise, Vaccarèse, Muscardin en Terret noir zijn de zeldzame namen. Ze geven kruidigheid, zuur en peper, en ze staan meestal op oude percelen die niemand heeft willen rooien.
• Clairette, Bourboulenc, Picpoul, Picardan en Roussanne zijn de witte dertien-leden. Ze maken de witte wijnen en gaan bij sommige domeinen in kleine hoeveelheden mee in het rood.

Dat maakt Châteauneuf-du-Pape een schoolvoorbeeld van de DIRT-uitleg over blends: geen enkele druif is compleet, samen dekken ze elkaars zwakke plek af. Grenache alleen wordt zoet en week, Mourvèdre alleen wordt streng, Syrah alleen wordt in deze hitte zwaar. De verhouding is de handtekening van de wijnmaker, en die verschilt per domein sterker dan het gedeelde etiket suggereert. Wil je de zuidelijke Rhône breder begrijpen, dan helpt onze gids over wijn uit de Rhône.

Hoe smaakt Châteauneuf-du-Pape?

Vol, warm en kruidig. Verwacht gestoofd rood en zwart fruit (aardbei, pruim, kers), gedroogde kruiden die de Fransen garrigue noemen (tijm, laurier, rozemarijn), leer, drop en soms zwarte peper. De tannine is aanwezig maar zelden hard, de zuren zijn matig, en de alcohol voel je: 14,5 tot 15,5 procent is hier gewoon.

In onze proeverij viel het tijdsverschil op. Een fles van vier jaar oud lag bij het openen vooral op alcohol: warm, breed, weinig geur. Na drie kwartier in de karaf kwam de kruidigheid los en zakte die alcoholische scherpte weg. Een fles van tien jaar had dat niet nodig en gaf meteen leer, gedroogde vijg en ondergroei. Als je jong koopt, plan dan tijd in; dat is geen luxe maar noodzaak. Hoe je dat aanpakt staat bij wijn karafferen.

Schenktemperatuur is de tweede knop waar je aan kunt draaien, en de meest onderschatte. Op 20 graden of warmer domineert de alcohol en verdwijnt het fruit; op 16 tot 18 graden blijft de wijn in balans. In de zomer betekent dat: een half uur in de koelkast voordat je hem op tafel zet. We leggen het uit bij de juiste temperatuur voor rode wijn en in ons overzicht van schenktemperaturen.

Eerlijk zijn over de keerzijde hoort erbij. Dit is geen wijn voor wie iets lichts en fris zoekt. Zelfs de elegantere flessen zijn stevig, en op een warme avond kan 15 procent alcohol te veel van het goede zijn. Zoek je die kracht juist wel, kijk dan bij volle rode wijnen; wil je begrijpen wat die stroeve sensatie in je mond precies is, lees dan over tannine in wijn.

De witte Châteauneuf, de fles die niemand kent

Ongeveer zeven procent van de productie is wit, oftewel ruwweg één op de veertien tot zestien flessen. Die wijnen worden gemaakt van Grenache blanc, Clairette, Roussanne, Bourboulenc, Picpoul blanc en Picardan. Ze zijn vol en laag in zuur, met witte perzik, meloen, venkel, hazelnoot en soms een wasachtige toets.

Er zijn grofweg twee stijlen. De eerste is fris en strak, bedoeld om binnen twee jaar te drinken, meestal zonder hout. De tweede is breed en romig, vaak met een deel houtopvoeding, en die flessen doen iets vreemds: ze klappen na een jaar of twee dicht en komen rond het vijfde of zesde jaar terug met meer noot en honing. Wie een witte Châteauneuf op zijn slechtste moment opentrekt, denkt dat de wijn saai is.

Prijstechnisch zijn ze zelden een koopje, maar ze doen iets aan tafel wat weinig witte wijnen kunnen: tegen room, boter en gebraden gevogelte op. Bestel je een keer in een restaurant een fles wit bij kip met dragon of bij kalfsvlees, dan is dit een van de betere keuzes. Wij zetten hem liever daar in dan als aperitief, want daarvoor mist de wijn zuur.

Wat kost een goede fles?

In Nederland betaal je voor een gangbare Châteauneuf-du-Pape 20 tot 30 euro. Voor een serieus domein met eigen percelen zit je op 28 tot 45 euro, en topflessen of oude jaargangen lopen door naar 50 tot 90 euro en verder. Onder de 18 euro bestaat het aanbod wel, maar dan koop je vooral het woord op het etiket.

Waar gaat dat geld heen? Voor een groot deel naar de opbrengstregel. Maximaal 35 hectoliter per hectare betekent ongeveer 4.600 flessen per hectare, waar een gemiddelde Côtes du Rhône er ruim het dubbele mag maken van hetzelfde stuk grond. Daar komen handwerk op keienbodems, het verplichte uitsorteren en een tot achttien maanden durende rijping bij. En daarna nog de keten: importeur, groothandel, slijter. Bij ons zit die keten er niet tussen, en daarom leggen we bij onze wijnboeren ook precies uit wie welke fles maakt.

Bij welk eten past Châteauneuf-du-Pape?

Bij stevig, hartig eten met vet en textuur: lamsbout met knoflook en tijm, gegrild rundvlees, wildstoof, eendenbout, gevulde aubergine of een oude harde kaas. De kruidige tannine en de hoge alcohol vragen om tegenwicht. Licht en delicaat eten wordt door deze wijn overlopen.

Waar het misgaat: pittig gekruid eten. Alcohol versterkt de sensatie van chilihitte, en met 15 procent in het glas wordt een pittige curry een brandende ervaring. Rauwe vis, delicate groentegerechten en zoete desserts vallen om dezelfde reden af. Meer combinaties staan in onze gidsen over welke wijn bij vlees past en wijn bij kaas.

Zelf kopen: etiket, jaargang, bewaren

Let op drie dingen: de naam van de producent, het oogstjaar en of het om een domeinwijn of een handelswijn gaat. Het woord Châteauneuf-du-Pape op het etiket garandeert de herkomst en de regels, maar niet de kwaliteit; het verschil tussen twee flessen van 25 euro kan groter zijn dan tussen twee wijnstreken.

• Domein of handelshuis. Staat er mis en bouteille au domaine, dan is de wijn gebotteld waar hij gemaakt is. Dat is geen kwaliteitsstempel, maar het maakt de herkomst wel navolgbaar.
• Jaargang. In het zuiden van de Rhône is jaarverschil kleiner dan in het noorden van Frankrijk, maar hete droge jaren geven meer alcohol en zwaardere wijnen. Zoek je frisheid, kies dan een koeler jaar.
• Geduld. De meeste flessen drinken het best tussen vijf en vijftien jaar na de oogst. Koop je een jonge fles voor vanavond, plan dan de karaf in.
• Bewaren. Liggend, donker, 12 tot 14 graden, geen schommelingen. Praktisch stappenplan bij rode wijn bewaren.
• Het reliëf op de fles. De zware fles met het pauselijke wapen is een merkteken uit de jaren dertig, geen kwaliteitsgarantie. Er zit prima wijn in gewone flessen en middelmatige wijn in zware.

Zoek je iets in dezelfde stijl voor minder geld, dan liggen de buurappellaties van de zuidelijke Rhône voor de hand: dezelfde druiven, dezelfde hitte, andere naam en vaak tien euro minder. En wil je zien wat Frankrijk verder te bieden heeft, blader dan door onze Franse wijnen of door de rest van de Franse wijngids. Andere streken vind je onder Regio's, en het volledige overzicht staat in de Wijngids.

Nog één eerlijk punt. Wij verkopen op dit moment geen Châteauneuf-du-Pape. Deze gids staat er omdat mensen de wijn zoeken en er veel onzin over rondgaat, niet om je iets aan te smeren. Wat we wel doen, is dezelfde soort boeren aan je koppelen: kleine familiedomeinen die hun eigen prijs bepalen, zonder tussenhandel. Dat scheelt precies de marges die je in een fles van dit kaliber terugziet.