Côte de Nuits wijn: de rode helft van de Côte d'Or

In het kort

Wat is Côte de Nuits-wijn?

Côte de Nuits-wijn komt van de noordelijke helft van de Côte d'Or, de helling die begint net ten zuiden van Dijon en eindigt bij het dorp Corgoloin. Volgens Wine Folly's gids over Bourgogne is 80 procent van wat hier gemaakt wordt Pinot Noir; de overige 20 procent is Chardonnay of rosé, die laatste een specialiteit van Marsannay. Vrijwel alles wat de streek beroemd maakt, is dus rood.

De naam heeft niets met de nacht te maken, hoe mooi "nachthelling" ook klinkt. Hij komt van het stadje Nuits-Saint-Georges, en dat stadje dankt zijn naam volgens Wine Folly aan de walnotenbomen die er stonden. Samen met de zuidelijker gelegen Côte de Beaune vormt deze strook de Côte d'Or: de gouden helling.

Wat de Côte de Nuits uitzonderlijk maakt is niet de omvang. Het is de dichtheid. Vierentwintig grand crus, meer dan honderd premier-cru-percelen en veertien gemeenten passen in een lint dat op zijn smalst nog geen vierhonderd meter breed is. Er is geen andere plek op aarde waar zo veel wijnnamen van wereldklasse zo dicht op elkaar zitten, en waar de prijs binnen driehonderd meter met een factor tien kan verschillen.

De helling bepaalt alles, en die helling is smal

De wijngaarden liggen op een oosthelling die uitkijkt over de vallei van de Saône, op 250 tot 300 meter hoogte. De strook is volgens Wikipedia op zijn smalst minder dan vierhonderd meter breed en op zijn breedst ongeveer 2,4 kilometer. De ondergrond is kalksteen uit de Jura, gevormd tussen ruwweg 195 en 135 miljoen jaar geleden.

Die smalle band is geen toeval. Boven op de heuvel is de bodem te dun en te koud, onderaan in de vlakte te vet en te nat. Daartussen ligt een strook waar de kalk dicht genoeg aan de oppervlakte komt, waar het water wegloopt en waar de ochtendzon vroeg op de bladeren staat. De grand crus liggen bijna allemaal op die middenhelling, met de premiers crus erboven en erlangs en de dorpswijngaarden eronder.

Dat verschil is het hele verhaal van terroir in één beeld: dezelfde druif, dezelfde maker, dezelfde kelder, en toch een andere wijn omdat de rij stokken vijftig meter lager staat. In Bourgogne is dat verschil ook meetbaar in geld, want de klassering volgt de helling vrij nauwkeurig.

Wie gewend is aan zware zuidelijke rood, moet even omschakelen. Dit is de lichtere kant van rood: doorschijnend in het glas, met tannine die eerder fijnmazig dan grof is, en met zuren die de wijn jarenlang overeind houden.

Het cru-systeem in vier treden

Bourgogne kent vier niveaus, en ze zeggen alle vier iets over herkomst. Van breed naar smal: regionale wijn, dorpswijn, premier cru en grand cru. Wine Folly geeft de verdeling van de productie: ongeveer 52 procent regionaal, 37 procent dorpswijn, 10 procent premier cru en 1 procent grand cru. De piramide is dus vooral onderaan breed.

Twee dingen vallen op als je die tabel leest. Ten eerste: bij grand cru verdwijnt het dorp. Op een fles Chambertin staat nergens Gevrey-Chambertin, wat het voor beginners lastig maakt om te zien waar de wijn eigenlijk vandaan komt. Ten tweede: de rendementsgrenzen liggen laag, met 10.000 stokken per hectare als standaard plantdichtheid. Er komt weinig wijn van veel grond, en dat drukt niet bepaald op de prijs. In onze gids over Bourgogne-wijn staat de piramide voor de hele streek uitgewerkt.

De dorpen van noord naar zuid

De veertien gemeenten van de Côte de Nuits liggen als kralen aan een snoer langs de oude weg van Dijon naar Beaune. Van noord naar zuid: Marsannay, Fixin, Brochon, Gevrey-Chambertin, Morey-Saint-Denis, Chambolle-Musigny, Vougeot, Flagey-Échezeaux, Vosne-Romanée, Nuits-Saint-Georges, Prémeaux-Prissey, Comblanchien en Corgoloin. Zes daarvan hebben grand crus, en die zes liggen allemaal in het midden.

Marsannay opent de rij en is het buitenbeentje: het maakt rood, wit en rosé, en die rosé is een streekspecialiteit. Fixin ligt er direct onder en levert stevige, wat rustieke rode wijn voor een fractie van wat de buren vragen. Dan volgt de grand-cru-band, van Gevrey-Chambertin via Morey-Saint-Denis, Chambolle-Musigny en Vougeot naar Vosne-Romanée. Onder Nuits-Saint-Georges houdt de rij grand crus abrupt op: Prémeaux, Comblanchien en Corgoloin maken degelijke wijn zonder beroemde namen.

Gevrey-Chambertin: negen grand crus en de meeste grond

Gevrey-Chambertin is het grootste dorp van de streek en telt negen grand crus: Chambertin, Chambertin-Clos de Bèze, Charmes-Chambertin, Mazoyères-Chambertin, Chapelle-Chambertin, Griotte-Chambertin, Latricières-Chambertin, Mazis-Chambertin en Ruchottes-Chambertin. In 2008 stond hier 409,65 hectare in productie op dorps- en premier-cru-niveau, goed voor 17.282 hectoliter rood, oftewel ruim 2,3 miljoen flessen.

Daarnaast liggen er 26 premiers crus op 78,24 hectare, met een gemiddelde productie van 3.259 hectoliter per jaar. Dat is de verhouding die je moet onthouden: het overgrote deel van wat "Gevrey-Chambertin" heet, is gewone dorpswijn. De stijl is de stevigste van de streek, met aroma's van zwarte bes, kers, muskus en drop, en met genoeg structuur voor stevig vlees.

Let op de achtervoegsels. Negen namen eindigen op Chambertin, maar alleen twee ervan zijn Chambertin: het perceel Chambertin zelf en Clos de Bèze, dat zijn wijn ook als Chambertin mag verkopen. De rest draagt de naam als toevoeging, wat begrijpelijk is voor de marketing en verwarrend voor de koper. Omdat Gevrey een groot en divers dorp is, wisselt de kwaliteit hier meer dan in kleinere gemeenten.

Chambolle-Musigny en Morey-Saint-Denis: fluweel en ommuurde clos

Waar Gevrey de vuist is, is Chambolle-Musigny de handschoen. Het dorp heeft 25 premiers crus en twee grand crus. Musigny beslaat 10,86 hectare, verdeeld over niet minder dan tien producenten, en staat bekend als de koningin van Bourgogne: een ijzeren vuist in een fluwelen handschoen. Bonnes-Mares is met 13,54 hectare in Chambolle plus 1,52 hectare in Morey-Saint-Denis de stevigere en tanninerijkere van de twee.

De opvallendste fles van het dorp is geen grand cru. Les Amoureuses, 5,4 hectare premier cru, wordt algemeen als beter beschouwd dan de 23 andere premiers crus van Chambolle en zit qua stijl dichter bij Musigny dan bij Bonnes-Mares. De prijs weet dat inmiddels ook.

Morey-Saint-Denis is het stille dorp ertussen, met vier eigen grand crus plus het Morey-deel van Bonnes-Mares, en twintig premiers crus. De bekendste is Clos de Tart: 7,51 hectare, en een monopole, wat betekent dat één eigenaar het hele perceel bezit. In 1141 kregen cisterciënzer nonnen het geschonken, en het bleef in hun bezit tot de Franse Revolutie. De familie Mommessin hield het 85 jaar in handen, van 1932 tot 2017, en verkocht het toen aan Groupe Artémis. Officiële cijfers zijn er niet, maar berichten spraken destijds van zo'n 200 miljoen euro. Dat is ruwweg 26 miljoen per hectare grond.

Vosne-Romanée en Clos de Vougeot: de duurste grond van de wijnwereld

Vosne-Romanée is het dorp met de zwaarste namen. Volgens Stephen Brook in Decanter gaat het om slechts 105 hectare dorpswijn, 58 hectare verdeeld over dertien premiers crus en 75 hectare over acht grand crus. De band grand crus begint net boven Nuits-Saint-Georges met La Tâche, en loopt via La Grande Rue, La Romanée, Romanée-Conti en Romanée-Saint-Vivant naar Richebourg. La Romanée is met 0,84 hectare de kleinste appellatie van Frankrijk.

Domaine de la Romanée-Conti is volgens Brook het enige domein dat uitsluitend uit grand crus bestaat: zeven stuks, waarvan twee monopole. Hij schrijft ook iets nuchters: je komt in Vosne zelden een middelmatige fles tegen, anders dan in grotere en diversere dorpen als Nuits-Saint-Georges of Gevrey-Chambertin. Kleine appellatie, weinig makers, weinig uitschieters naar beneden.

Diezelfde Brook is streng over Échezeaux. Binnen die 38 hectare liggen stukken die zelfs sommige wijnboeren niet van grand-cru-niveau vinden, en de wijn wordt geregeld overtroffen door premiers crus van topmakers zoals Beaux Monts en Cros Parantoux. Dat is precies het punt van deze streek: de rang op het etiket is een gemiddelde van een stuk grond, niet een oordeel over de fles in je hand.

Clos de Vougeot maakt dat het duidelijkst. Het perceel meet 50,6 hectare, waarvan 47,3 hectare in productie, en was begin deze eeuw verdeeld over meer dan tachtig eigenaren. De cisterciënzers van de abdij van Cîteaux legden het aan tussen de twaalfde en de vroege veertiende eeuw, met de eerste schenkingen tussen 1109 en 1115; in 1336 stond de muur eromheen. Bovenaan bij het kasteel liggen lichte kalk- en grindbodems op oölitische kalksteen met goede afwatering, in het midden zachtere kalk met klei, en onderaan humusrijke alluviale klei die slecht draineert. De monniken blendden boven en midden en gebruikten het onderste deel maar zelden. Vandaag bottelt elke eigenaar zijn eigen strookje apart, met alle gevolgen van dien.

Nuits-Saint-Georges: geen grand cru, wel 41 premiers crus

Nuits-Saint-Georges geeft de streek zijn naam en heeft geen enkele grand cru. In 2007 telde de appellatie 306,33 hectare, waarvan 145,96 hectare premier cru, verdeeld over 41 benoemde percelen. Dat is een ongebruikelijk hoog aandeel premier cru voor een dorp zonder grand cru.

Dat gat is historisch. De klassering werd in 1936 en 1937 vastgelegd op basis van reputatie en prijzen van dat moment, en Nuits viel er net buiten. Sinds 2015 werkt een groep wijnboeren aan een aanvraag bij de INAO om het perceel Les Saint-Georges van 7 hectare alsnog tot grand cru te laten promoveren; Thibault Liger-Belair bezit daar ruim 2 hectare van. De INAO vraagt daarvoor een dossier met bodemkenmerken, rendementen, plantvoorwaarden en historische onderbouwing. Toegekend is de promotie nog altijd niet.

Wat een fles kost en waar de waarde zit

Er is geen streek in Frankrijk waar de prijsvork zo breed is. Wine Folly stelt het droog vast: de prijzen van de topwijnen lopen makkelijk op tot duizenden euro's per fles. Tegelijk kun je een fatsoenlijke Côte de Nuits-Villages kopen voor het geld van een gemiddelde fles Bordeaux. De vraag is dus niet of Bourgogne duur is, maar welk deel je koopt.

De verklaring zit in de rekensom. De grand-cru-percelen zijn klein, de rendementen zijn beperkt tot 35 hectoliter per hectare, en door de Franse erfrechtwetten na de Revolutie is bijna elk perceel opgedeeld onder veel eigenaren, zoals Wine Folly opmerkt. Tien producenten op elf hectare Musigny betekent dat sommige makers per jaar een paar honderd flessen bottelen. Bij die schaarste is de wereldmarkt de prijsbepaler, niet de wijnboer.

Dat laatste is geen slimmigheid, het is de vaste regel in Bourgogne. Koop de maker, dan de appellatie, dan het jaar. Wie omgekeerd te werk gaat, betaalt voor een naam die door duizend andere kopers al is opgedreven.

Schenken, bewaren en waar Côte de Nuits bij past

Schenk rode Bourgogne rond 15 tot 16 graden. Kouder maakt de wijn hard en gesloten, warmer laat de alcohol overheersen en verdwijnt de precisie die je juist betaalt. Onze pagina over de juiste temperatuur voor rode wijn gaat er dieper op in, maar de vuistregel is simpel: een half uur in de koelkast doet meer voor een Pinot Noir dan welke karaf ook.

Decanteren hoeft meestal niet. Jonge, gesloten flessen kunnen twintig minuten lucht gebruiken; oudere flessen hebben eerder een voorzichtige hand nodig dan een karaf, zeker als er depot in zit. Wat decanteren wel en niet oplost hangt vooral af van de leeftijd.

Voor bewaren geldt: Côte de Nuits-Villages en eenvoudige dorpswijn drinken meestal het lekkerst tussen drie en acht jaar na de oogst. Goede premiers crus hebben vaak vijf tot vijftien jaar nodig, grand crus kunnen decennia mee. Liggend, donker, rond 12 graden, en vooral zonder schommelingen; de rest van de regels staat in onze gids over het bewaren van rode wijn.

Aan tafel is Pinot Noir uit deze streek een van de meest meegaande rode wijnen die er zijn, zolang het gerecht niet te fel is. Gebraden kip, eend, kalfsvlees, coq au vin, stoofschotels met paddenstoelen: allemaal goed. Bij kaas werkt een rijpere fles beter dan een jonge. Fel gekruide of zoete sauzen zijn de enige echte spelbreker, want die walsen over de fijne structuur heen. Wie het onderscheid tussen deze wijnen wil leren zien, heeft meer aan drie flessen naast elkaar dan aan drie boeken; wijn leren proeven begint met vergelijken.