Lombardia wijn: bubbels, bergen en het Gardameer

In het kort

Wat is Lombardia wijn?

Lombardia wijn is wijn uit Lombardije, de regio rond Milaan die van de Zwitserse Alpen tot de vlakte van de Po loopt. Het gebied telt ongeveer 23.400 hectare wijngaard, verdeeld over vijf DOCG's, eenentwintig DOC's en vijftien IGT's. In 2022 kwam de productie uit op iets meer dan 1,2 miljoen hectoliter, met net iets meer wit dan rood. Naar volume is Lombardije daarmee een middenmoter binnen de Italiaanse wijnbouw. Naar spreiding is het een van de meest verwarrende regio's van het land.

Verwarrend, omdat geen enkele stijl de regio samenvat. Toscane heeft sangiovese, Piemonte heeft nebbiolo, Veneto heeft de Valpolicella-familie. Lombardije heeft vier gebieden die nauwelijks iets met elkaar te maken hebben. Franciacorta bij het Iseomeer maakt flesvergiste mousserende wijn. Valtellina tegen de Zwitserse grens maakt bergnebbiolo. Oltrepò Pavese ten zuiden van de Po is de grootste pinot-nero-vlakte van Italië. En langs het Gardameer staat de witte turbiana van Lugana.

De vier grootste druiven vertellen hetzelfde verhaal. Croatina staat met zeventien procent bovenaan, gevolgd door pinot nero met veertien procent, chardonnay met dertien en de barbera-druif met twaalf. Twee Franse en twee Italiaanse, geen enkele met een meerderheid. In de meeste Italiaanse regio's staat er één lokale druif op zestig procent of meer.

Waarom je Lombardije zo weinig in de schappen ziet

De korte verklaring: de regio drinkt haar eigen wijn op. Lombardije is economisch de sterkste regio van Italië, met Milaan als middelpunt en tien miljoen inwoners die het zich kunnen veroorloven. Een producent met vijftienduizend flessen Valtellina Superiore hoeft niet naar Rotterdam te bellen. Die verkoopt alles binnen honderd kilometer, aan restaurants die hem al twintig jaar kennen.

Daar komt bij dat de aantallen klein zijn. Valtellina heeft in totaal ruim achthonderd hectare wijngaard, verdeeld over ongeveer tweeduizend telers. Franciacorta telde in 2024 zo'n 3.439 hectare, wat naar Italiaanse maatstaven weinig is en naast de Champagne bijna niets. De uitzondering is Oltrepò Pavese, dat groot genoeg is om te exporteren, maar dat zijn volume traditioneel als basiswijn en losse druiven wegzet, vaak onder een naam die niet van Oltrepò is.

Het gevolg voor de Nederlandse drinker: je ziet Lugana en Franciacorta bij de betere slijter, af en toe een Valtellina, en verder vrijwel niets. Zoek je online op Lombardije, dan krijg je categoriepagina's met vier zinnen tekst. Zonde, want juist de tweede rij van deze regio, de Valtellina Superiore van twintig euro en de Bonarda van elf, is waar de winst zit.

Franciacorta: de bubbel die Italië serieus nam

Franciacorta ligt in de provincie Brescia, op morenebodems die een gletsjer bij het Iseomeer heeft achtergelaten. Grind, zand en klei door elkaar, en goed doorlatend. Het verhaal begint in 1961, toen graaf Guido Berlucchi zijn instabiele witte wijn liet nakijken door een jonge oenoloog, Franco Ziliani. Ziliani stelde voor er iets anders van te maken: een mousserende wijn op de Franse manier. Er kwamen drieduizend flessen uit, onder de naam Pinot di Franciacorta. In 1967 werd het gebied DOC, in 1995 volgde de DOCG.

De toegestane druiven zijn chardonnay, pinot nero en pinot bianco (tot vijftig procent). Sinds de oogst van 2017 mag daar tot tien procent erbamat bij, een oude Bresciaanse druif die al in de zestiende eeuw beschreven werd door de landbouwschrijver Agostino Gallo. Erbamat rijpt twintig dagen tot een maand later dan de rest en houdt daardoor meer appelzuur vast. Het consorzio verwacht van erbamat een tegenwicht tegen de opwarming: de chardonnay die in de jaren tachtig begin september geplukt werd, gaat in de warmste hoek van Franciacorta nu eind juli van de stok.

Rijping is waar Franciacorta zich onderscheidt. Een fles zonder jaargang ligt minimaal achttien maanden op de gist en mag pas vijfentwintig maanden na de oogst verkocht worden. In de Champagne is dat minimum twaalf maanden op de gist. Dat verschil proef je: Franciacorta heeft standaard meer brioche, meer geroosterde noot en meer body dan een instapchampagne.

De stille wijn uit hetzelfde gebied heet trouwens geen Franciacorta maar Curtefranca. Zie je die naam op een etiket, dan koop je rood of wit zonder bubbels van dezelfde hellingen. Vaak goed, altijd goedkoper, en zelden in Nederland te vinden.

Valtellina: nebbiolo op 2.500 kilometer muur

Valtellina is een alpiene vallei in de provincie Sondrio, net ten zuiden van St. Moritz. De rivier de Adda heeft er een vallei uitgesneden die van oost naar west loopt, wat betekent dat de noordflank de hele dag zon vangt. Op die flank staan de wijngaarden, tussen driehonderdvijftig en zevenhonderd meter hoogte, op terrassen die bij elkaar meer dan 2.500 kilometer droge stenen muur beslaan. Het is een van de steilste wijnbouwgebieden van Europa, en de arbeidskosten liggen er volgens wijnmaker Casimiro Maule ongeveer vier keer boven het Italiaanse gemiddelde.

De druif is nebbiolo, hier chiavennasca genoemd. Dezelfde druif als in Barolo, op een totaal andere bodem. Maule vat het verschil kort samen: in Piemonte zijn de bodems diep en geven ze rijke, krachtige wijn, in Valtellina zijn ze zeer dun en wordt de wijn geparfumeerder, eleganter en lichter. Wie nebbiolo kent van Barolo herkent de rozen, het rode fruit en de teer, maar niet het gewicht.

De opbouw van de denominaties is simpel zodra je hem doorhebt. Basis-Valtellina Rosso mag tot 65 hectoliter per hectare oogsten. Valtellina Superiore komt van de betere hellingen met lagere opbrengsten en beslaat ongeveer 215 hectare, verdeeld over vijf subzones: Maroggia, Sassella, Grumello, Inferno en Valgella. Sassella wordt door velen als de beste gezien, al is dat geen consensus. En dan is er Sforzato.

Sforzato di Valtellina, in dialect Sfursat, is de bijzonderste wijn van de regio. De rijpste trossen gaan na de pluk op rekken en drogen ongeveer honderdtien dagen in koele, geventileerde ruimtes die fruttai heten. Pas daarna volgt de gisting. Het resultaat is een droge rode wijn van minimaal veertien procent, met gedroogd fruit en cacao naast de nebbiolo-parfum. Sforzato kreeg in 2003 als eerste droge rode passito van Italië de DOCG-status, waarmee het de erkenning voor was van de bekendere Amarone uit Veneto.

De versnippering van het gebied is bijna niet te bevatten. Tegenover ongeveer twintig echte producenten staan tweeduizend telers, met een gemiddeld bezit van drie are, verdeeld over tweehonderdduizend perceeltjes. Decanter beschreef die lappendeken van kleine terrassen. Twee eeuwen geleden stond hier 3.200 hectare wijngaard, nu ruim achthonderd. De vallei viel bovendien van 1512 tot 1797 onder het Zwitserse kanton Graubünden, wat je terugziet in de keuken en in het feit dat een flink deel van de productie nog altijd naar Zwitserland gaat.

Oltrepò Pavese: de grootste pinot-nero-vlakte van Italië

Ten zuiden van de Po ligt een driehoek heuvelland, ongeveer vijfenveertig kilometer onder Milaan, ingeklemd tussen Piemonte, Emilia-Romagna en Ligurië. Dit is Oltrepò Pavese, qua areaal het grootste wijngebied van Lombardije. Hier staat ruim drieduizend hectare pinot nero, ongeveer driekwart van alle Italiaanse aanplant van die druif en de derde van Europa na de Champagne en de Bourgogne.

Dat cijfer verrast bijna iedereen, en er zit een reden achter dat je het zelden op een etiket ziet. Een groot deel van die pinot nero gaat als basiswijn naar mousserende producenten elders. Wat overblijft komt onder eigen naam op de markt: Oltrepò Pavese Metodo Classico, DOCG sinds 2007, met een geschiedenis die teruggaat tot 1872. Die wijnen zijn roodfruitiger en steviger dan Franciacorta en kosten vaak tien euro minder. Wie flesvergiste wijn aan het verkennen is en niet elke keer champagnegeld wil neerleggen, komt hier uit.

Naast pinot nero staat er ongeveer vierduizend hectare croatina en drieduizend hectare barbera. En daar zit een klassieke naamsverwarring: de rode wijn die hier Bonarda heet, wordt gemaakt van croatina, niet van de Piemontese druif bonarda. Bonarda dell'Oltrepò is een sappige, vaak licht sprankelende rode wijn van acht tot veertien euro, die je koel drinkt en die geen enkele pretentie heeft. Verder maakt het gebied twee zoetere specialiteiten met namen die je niet vergeet: Buttafuoco en Sangue di Giuda.

Het Gardameer: Lugana, Chiaretto en San Martino

De zuidoever van het Gardameer levert de bekendste witte wijn van Lombardije. Lugana ligt precies op de grens: het grootste deel valt onder Brescia in Lombardije, een kleiner stuk onder Verona in Veneto. De bodem is diepe witte morene-klei, uitgemalen door een gletsjer, en die is dicht, koel en vochthoudend. Dat is de reden dat een witte wijn uit een warme vlakte toch fris blijft.

De druif heet turbiana. Vroeger stond er trebbiano di Lugana op het etiket, tot DNA-onderzoek liet zien dat de druif genoeg verschilt van trebbiano di Soave en van verdicchio om als eigen ras te tellen. Het consorzio gebruikt sindsdien de historische naam. Jonge Lugana geeft citrus, amandel en wit steenfruit met een ziltige afdronk. Wat de meeste mensen niet weten: de betere flessen liggen vijf tot tien jaar en trekken dan naar honing en hazelnoot. Meer daarover staat in onze aparte gids over de witte wijn van het Gardameer.

Rond hetzelfde meer liggen nog drie denominaties die zelden de grens over gaan. Riviera del Garda Classico maakt rood van groppello en de bleke rosé Chiaretto, bedacht in 1896 en een van de lichtste rosés van Italië. San Martino della Battaglia maakt droge en zoete witte wijn van tocai friulano. En de brede Garda DOC hangt daaroverheen als paraplu voor allerlei druiven. Voor wie Italiaans wit aan het uitzoeken is, is deze hoek een van de betrouwbaarste.

De kleine denominaties, van Scanzo tot Milaan

Lombardije heeft een staart van kleine denominaties die vrijwel nooit geëxporteerd worden en toch het karakter van de regio bepalen. De opvallendste is Moscato di Scanzo, de kleinste DOCG van Italië: eenendertig hectare in een enkele gemeente, Scanzorosciate bij Bergamo, DOCG sinds 2009.

Het is een zoete rode passito van honderd procent moscato di Scanzo, een blauwe muskaatdruif die je nergens anders vindt. De trossen worden met de hand geplukt tussen eind september en half oktober, drogen daarna minstens eenentwintig dagen op rekken in een geventileerde ruimte en rijpen vervolgens twee jaar op roestvrij staal. Hout is expliciet verboden. Het resultaat kost vijfendertig tot zestig euro voor een halve fles, en dat is schaarste, geen marketing. Zet het naast blauwaderkaas of pure chocolade, zoals je dat met andere zoete wijnen ook zou doen.

De rest van de staart: Valcalepio bij Bergamo, met Bordeaux-druiven en een moscato passito. Botticino en Cellatica bij Brescia. Capriano del Colle. San Colombano al Lambro, de enige DOC die binnen de metropool Milaan ligt. En helemaal in het zuidoosten, tegen Emilia aan, Lambrusco Mantovano en Garda Colli Mantovani. Kom je een van deze namen tegen op een kaart in Italië, bestel hem dan. Terugvinden in Nederland lukt bijna nooit.

Hoe smaakt wijn uit Lombardije?

Er is geen gedeelde smaak, maar wel een gedeelde lijn: bijna alles uit Lombardije heeft hogere zuren dan je op deze breedtegraad verwacht. Dat komt door de hoogte in Valtellina, door de meren bij Garda en Iseo die de nachten koelen, en door vroege pluk in Oltrepò. Zwaar en zoel is deze regio zelden.

Dat is Franciacorta. Verwacht groene appel, citroenschil, brioche en geroosterde hazelnoot, met een afdronk die droger aanvoelt dan het suikergehalte doet vermoeden. Satèn is dezelfde wijn met minder druk en een romiger mondgevoel. De rest van de regio ligt er als volgt naast:

Wat eet je bij wijn uit Lombardije?

De keuken van Lombardije draait om boter, rijst en kaas, niet om olijfolie en tomaat. Dat verklaart waarom de wijnen hier zuren nodig hebben: ze moeten door vet heen snijden. De klassieke combinaties zijn makkelijk te onthouden.

• Risotto alla milanese met saffraan en mergpijp vraagt om Franciacorta of een rijpe Lugana. Het vet van de boter heeft die zuren nodig.
• Pizzoccheri, de boekweitpasta uit Valtellina met wortelkool, aardappel en Casera-kaas, is de thuiswedstrijd van Valtellina Superiore.
• Bresaola della Valtellina, dungesneden gedroogd rundvlees, werkt met jonge Valtellina of met de bleke Chiaretto van het Gardameer.
• Casoncelli, de gevulde pasta uit Bergamo en Brescia, past bij Valcalepio of bij een lichte Valtellina. Meer over wijn en pasta staat in de pairing-gids.
• Gorgonzola, Taleggio en Grana Padano komen alle drie uit deze regio. Taleggio bij Franciacorta, Gorgonzola dolce bij Sforzato of Moscato di Scanzo. Zie ook welke wijn bij welke kaas werkt.

De vuistregel voor deze regio: kies de wijn uit het gebied waar het gerecht vandaan komt. Dat klinkt als een cliché, maar in Lombardije klopt het opvallend vaak, omdat de vier gebieden ook vier verschillende keukens hebben.

Wat kost het en waar let je op bij het kopen?

Lombardije is geen koopjesregio, met één uitzondering. De bubbels en de bergwijn kosten wat ze kosten omdat de productie klein is en het handwerk duur. Alleen Oltrepò Pavese biedt structureel meer dan je ervoor betaalt.

Voor Franciacorta ligt de ondergrens rond vierentwintig euro. Onder de twintig kom je zelden een fles tegen die de achttien tot vijfentwintig maanden gistlagering echt waarmaakt. Let op de aanduiding op het etiket. Kaal "Franciacorta" is de basis-brut. Satèn is de zachtere chardonnay-versie. Millesimato betekent één jaargang. Riserva ligt minimaal zestig maanden op de gist en kost vijftig tot zeventig euro.

Valtellina Superiore begint rond achttien euro, met subzone-bottelingen en riserva tussen dertig en vijftig. Sforzato zit tussen vijfendertig en zestig. Lugana is de betaalbaarste serieuze wijn van de regio: twaalf tot achttien euro voor een goede basis, twintig tot dertig voor een selectie die je kunt wegleggen.

Wat wij niet kunnen leveren is een Lombardische wijnboer op onze eigen site. Die hebben we nog niet. De boeren waar we wel mee werken zitten wel op dezelfde schaal, met eigen wijngaarden en zonder tussenhandel. Bij de Italiaanse flessen in de winkel staan producenten uit Piemonte en Sicilië die precies die logica volgen.