Rheinhessen wijn: groot, droog en eindelijk serieus

In het kort

Wat is Rheinhessen wijn?

Rheinhessen wijn komt uit het grootste wijnbouwgebied van Duitsland: 27.657 hectare in de bocht van de Rijn tussen Mainz, Bingen, Worms en Alzey. Driekwart van de aanplant is wit. Riesling voert de lijst aan, gevolgd door müller-thurgau, grauburgunder en silvaner. De stijl is tegenwoordig overwegend droog, met stevig zuur en vaak een ziltige afdronk.

Die cijfers komen van het Deutsches Weininstitut, dat de aanplant per regio jaarlijks bijhoudt. Ze verklaren meteen waarom Rheinhessen zo lastig in een zin te vatten is. Dit is geen streek met één gezicht, zoals de Mosel met zijn steile leisteenwanden. Dit is een landschap van glooiende akkers waar naast wijn ook suikerbieten en graan groeien, met daartussen een handvol hellingen waar iets bijzonders gebeurt.

Administratief valt het gebied uiteen in drie Bereiche: Bingen in het noordwesten, Nierstein langs de Rijn en Wonnegau in het zuiden rond Worms. Daaronder liggen 24 Grosslagen en 414 Einzellagen. Dat onderscheid is geen bureaucratie: het verschil tussen een Grosslage en een Einzellage is precies waar de reputatie van Rheinhessen ooit op stukliep, en waar het herstel begon.

De omvang alleen al zet dingen in perspectief. Waar de Rheingau met 3.117 hectare in een middag te doorkruisen is, heb je hier dagen nodig. Tussen Nackenheim en Oppenheim ligt een aaneengesloten strook wijngaard langs de Rijn die in zijn eentje al indrukwekkend is; tel daar de heuvels van de Wonnegau bij op en je begrijpt waarom een derde van alle Duitse wijn uit deze provincie komt.

Waar Rheinhessen ligt en waarom het klimaat er werkt

Rheinhessen ligt in Rijnland-Palts, ingesloten door de Rijn in het noorden en oosten en door de Nahe in het westen. Vier steden markeren de hoeken: Mainz, Bingen, Worms en Alzey. Het gebied ligt in de regenschaduw van de Hunsrück, de Taunus, de Donnersberg en de Odenwald, en is daardoor een van de droogste en zonnigste stukken van Duitsland.

Rond Westhofen valt jaarlijks zo'n 500 tot 550 millimeter neerslag, bij 1.500 tot 1.600 uur zon. Ter vergelijking: in Nederland valt bijna het dubbele aan regen. Voor een wijnboer betekent die droogte twee dingen. Druiven rijpen betrouwbaar uit, ook in matige jaren, en schimmeldruk blijft laag, wat biologisch werken makkelijker maakt. Het nadeel dient zich sinds een jaar of tien scherper aan: op de vlakke lösspercelen wordt droogtestress in hete zomers een reëel probleem.

De Rijn zelf doet het werk dat een grote rivier altijd doet. Water slaat warmte op, geeft die 's nachts terug en verlengt het groeiseizoen aan de oevers. Op de Rijnterras-hellingen tussen Nackenheim en Oppenheim werkt dat effect het sterkst, versterkt door hellingen tot vijftig procent die pal op het oosten en zuidoosten liggen en de ochtendzon vol vangen.

In de Wonnegau, twintig kilometer landinwaarts, ontbreekt die rivierinvloed. Daar is het koeler en de oogst valt een week tot tien dagen later. Dat klinkt als een nadeel maar levert precies op wat je in een droge riesling zoekt: langzame rijping, behouden zuren en aroma dat zich niet laat platslaan door alcohol.

De bodems: löss, kalk en een rode helling

Rheinhessen heeft drie bodemtypen die er echt toe doen. Löss en leem bedekken het grootste deel van het plateau. Kalksteen en mergel liggen onder de Wonnegau. En dan is er de Roter Hang: ijzerrijke rode kleileisteen uit het Perm, ongeveer 280 miljoen jaar oud, in een strook van vijf kilometer langs de Rijn.

Löss: de bulk en het gemak

Löss is door de wind aangevoerd fijn stof, diep, vruchtbaar en makkelijk te bewerken. Percelen zijn groot en machinaal te oogsten. Hier zit historisch de massaproductie, en hier komt nog steeds de wijn vandaan die je voor zes euro in de supermarkt vindt. Dat is geen oordeel over kwaliteit maar over ambitie: op löss maak je vlot drinkbare wijn met zachte zuren, geen wijn die je twintig jaar wegzet.

Kalk: de reden dat de Wonnegau nu meetelt

Onder Westhofen, Flörsheim-Dalsheim en Hohen-Sülzen ligt kalksteen, soms als harde bank, soms als mergel vermengd met klei. Kalk houdt water vast in droge zomers en geeft wijn spanning, lengte en dat zoute randje dat proevers hardnekkig mineraliteit noemen. De Grosse Lagen van Westhofen liggen er bovenop: Morstein (ongeveer 180 hectare en de meest gerespecteerde), Kirchspiel, Aulerde en Brunnenhäuschen met het perceel Abtserde.

Rotliegend: de Roter Hang

Tussen Nackenheim en Nierstein loopt over vijf kilometer een steile wand van ongeveer 180 hectare. De bodem is Rotliegend, gevormd toen dit gebied in het Perm een subtropische woestijn was. Hematiet, een ijzeroxide, kleurt de grond oranjerood; op een zonnige dag in maart zie je die kleur van de overkant van de rivier af. Zeven Einzellagen delen de helling: Rothenberg, Pettenthal, Brudersberg, Hipping, Ölberg, Heiligenbaum en Orbel. Pettenthal is met zo'n 30 hectare de steilste, Hipping telt er ongeveer 26.

De rode leisteen warmt snel op en houdt de warmte vast. Riesling van de Roter Hang smaakt daardoor anders dan riesling van kalk: voller, rokerig, met een kruidige toets die bijna aan gedroogde tijm doet denken, en een afdronk die zout aanslaat in plaats van scherp.

De druiven van Rheinhessen

Riesling is met 5.471 hectare de grootste druif van Rheinhessen en maakt de regio na de Pfalz tot het tweede rieslinggebied van Duitsland. Daarna volgen müller-thurgau met 3.761 hectare, dornfelder met 2.941 en grauburgunder met 2.462. Silvaner is kleiner in oppervlak, maar Rheinhessen bezit er wel ongeveer 43 procent van alle Duitse aanplant van.

Riesling

De ruggengraat. Droog gevinifieerd geeft riesling hier groene appel, gele perzik, limoenschil en, op de rode helling, rook en kruiden. Het zuur ligt hoog en blijft ook in warme jaren overeind. Wat riesling zo herkenbaar maakt is dat combinatie van laag alcohol en hoog zuur: 12 tot 13 procent is normaal, waar een witte bourgogne al snel een graad hoger zit.

Silvaner

De stille kracht. Silvaner geurt naar weinig: peer, veldkruiden, natte steen. Precies daarom werkt hij aan tafel. Waar riesling het gesprek overneemt, laat silvaner het eten praten. Op löss wordt hij breed en zacht, op kalk strak en zilt.

Müller-thurgau

De erfenis van de expansiejaren. In 1970 stond deze kruising overal omdat hij vroeg rijpt en veel geeft. Het areaal loopt al decennia terug en dat is terecht: op vlakke grond levert müller-thurgau weinig meer dan zacht en vriendelijk. Van oude stokken op een goede helling kan hij verrassend fris zijn, maar dat is de uitzondering.

Grauburgunder, weißburgunder en chardonnay

De bourgondische familie groeit hard. Rheinhessen is inmiddels de grootste grauburgunder-regio van Duitsland en heeft met 1.187 hectare ook de meeste chardonnay van het land. Stijl: appel, peer, hazelnoot, vaak een deel houtopvoeding, romiger dan riesling maar zelden zwaar.

Dornfelder en spätburgunder

Rood is een kwart van de aanplant en de rode oppervlakte is in tien jaar meer dan verdubbeld. Dornfelder geeft diep paarse wijn met kers, braam en weinig tannine; drink hem jong en licht gekoeld. Spätburgunder, de Duitse naam voor pinot noir, komt vooral op de kalk van de Wonnegau van de grond en levert daar elegante, lichtvoetige rode wijn.

Van Liebfraumilch naar Grosses Gewächs

Rheinhessen verloor zijn reputatie in de jaren zeventig en tachtig door twee dingen: Liebfraumilch en de Grosslage. De wijnwet van 1971 maakte van Liebfraumilch een generieke halfzoete categorie en liet tegelijk toe dat tientallen vlakke percelen rond Nierstein de beroemde dorpsnaam op het etiket zetten. Wat volgde was dertig jaar goedkope zoete wijn onder een klinkende naam.

De ironie is dat Liebfraumilch begon als iets goeds. De naam komt van de wijngaard Liebfrauenstift-Kirchenstück aan de voet van de Liebfrauenkirche in Worms: 14,3 hectare, vandaag geklasseerd als VDP.Grosse Lage en vrijwel volledig beplant met riesling. Rond 1900 hoorde die wijn tot de duurste van Duitsland. Toen de naam eenmaal vogelvrij was, ging het snel: in 1921 werd het merk Blue Nun gelanceerd, en na 1971 mocht Liebfraumilch uit vier regio's tegelijk komen.

De Grosslage Niersteiner Gutes Domtal deed de rest. Kopers dachten dat ze wijn van de beroemde Rijnhelling in handen hadden, terwijl de druiven van vlakke akkers uit de wijde omtrek kwamen. Tegen het eind van de jaren tachtig was de naam Nierstein in de export vooral een waarschuwing.

De ommekeer kwam van onderop. In 2002 richtte een groep jonge wijnmakers de vereniging Message in a Bottle op, met inmiddels bijna dertig leden en één doel: het imago van hun streek kantelen naar droog, herkomstgebonden en serieus. Tegelijk begon een handvol domeinen in de Wonnegau internationaal op te vallen. Philipp Wittmann in Westhofen, wiens ouders al biologisch werkten, stapte in 2004 over op biodynamie. Familie Keller in Flörsheim-Dalsheim bouwde met Morstein, Hubacker, Abtserde en de cultwijn G-Max een reputatie op die inmiddels wereldwijd meetelt. Decanter beschreef die omslag treffend als de Rheinhessen-revolutie.

Vandaag bestaan beide werelden nog naast elkaar. In het schap staat nog altijd goedkope Grosslage-wijn met een vaag Duits etiket. Op twee kilometer van diezelfde percelen wordt Grosses Gewächs gemaakt dat op blinde proeverijen witte bourgogne het nakijken geeft. Het verschil zit niet in het gebied maar in de perceelnaam en de mens erachter.

Rheinhessen tegenover de Rheingau, de Mosel en de Nahe

Rheinhessen is de grootste en de meest gevarieerde van de Duitse regio's. De Rheingau is kleiner en homogener en leunt bijna volledig op riesling. De Mosel maakt lichtere, hoger-zure wijn op leisteen. De Nahe zit er qua stijl tussenin. Wie deze vier naast elkaar proeft, hoort vier verschillende accenten van dezelfde taal.

Voor wie uit Nederland komt en Duitse wijn nog niet goed kent, is dat laatste punt het meest bruikbare. De Nahe en Rheinhessen leveren op dit moment de meeste kwaliteit per euro, simpelweg omdat hun namen nog geen premie afdwingen. Wie het complete plaatje wil, kan het beste beginnen bij ons overzicht van de Duitse wijngebieden of bij de regiokaart van Wine Folly.

Een goede fles Rheinhessen herkennen

De snelste check staat op het etiket: hoe specifieker de herkomst, hoe serieuzer de wijn. Een dorpsnaam gevolgd door een perceelnaam is een goed teken, een klinkende Grosslage zonder dorp een slecht. Zoek daarnaast naar het woord trocken en naar het adelaarslogo van de VDP, de vereniging van Duitse topdomeinen.

De kwaliteitspiramide van de VDP loopt van Gutswein via Ortswein en Erste Lage naar Grosse Lage. Die laatste categorie levert, droog gevinifieerd, een Grosses Gewächs. Niet ieder goed domein zit bij de VDP, dus behandel het als een hint en niet als een keurmerk.

• Tot 8 euro. Meestal Grosslage of merkwijn. Prima als aperitief, verwacht geen herkomst.
• 10 tot 16 euro. Gutswein van een familiedomein. Dit is de zoete plek van de regio; hier zit de winst tegenover Frankrijk het duidelijkst.
• 18 tot 30 euro. Ortswein of Erste Lage. Een dorp of perceel dat je terugproeft.
• 35 tot 60 euro. Grosses Gewächs. Geef hem twee tot drie jaar; jong is hij vaak gesloten.

Nog een praktisch punt: schenk niet te koud. Onder de 8 graden verdwijnt het aroma en blijft alleen zuur over. Tussen 10 en 12 graden komt een droge riesling pas los, en droge witte wijn in het algemeen wint bij die paar graden extra. Bewaren doe je liggend, donker, tussen 10 en 14 graden.

Rheinhessen aan tafel

Droge riesling uit Rheinhessen is een van de veelzijdigste wijnen aan tafel. Het hoge zuur snijdt door vet, de lage alcohol botst niet met chili, en het ziltige randje zoekt vis op. Silvaner is de klassieker bij witte asperges, grauburgunder gaat bij gevogelte en room, en dornfelder bij worst en gegrilde groente.

• Zeevis en schaaldieren. Een riesling van de Roter Hang bij gebakken kabeljauw of langoustines. Zie ook wijn bij vis.
• Aziatisch en licht pittig. Thaise curry, Koreaans gemarineerd varkensvlees, sushi. Droge riesling temt scherpte beter dan bijna elke rode wijn; meer daarover in onze gids over pittig eten.
• Witte asperges. Silvaner, en niets anders. Het klassieke koppel uit de aspergegids.
• Varkensvlees en gevogelte. Grauburgunder of weißburgunder met wat houtopvoeding.
• Worst, gegrild, jonge kaas. Dornfelder, twintig minuten in de koelkast voor je hem schenkt.

Eerlijke waarschuwing: bij een stevig gestoofd stuk rundvlees of een oude, harde kaas houdt Rheinhessen het niet. Daarvoor mis je hier het tannineniveau. Pak dan iets uit Baden of stap over op een zuidelijker rode wijn.