Friuli wijn: de witte uitzondering van Italië

In het kort

Wat is Friuli-wijn?

Friuli-wijn komt uit Friuli-Venezia Giulia, de noordoostelijkste regio van Italië, en staat vooral bekend om frisse, zuivere witte wijn. Ongeveer 86% van de productie is wit, het hoogste aandeel van alle Italiaanse regio's. De streek geldt daarmee als de witwijnreferentie van een land dat verder vooral om rood draait.

De volledige naam verwijst naar twee historische gebieden die samen een van de vijf autonome regio's van Italië vormen. Voor wijnliefhebbers is vooral het oostelijke deel interessant, tegen de Sloveense grens, waar de beste heuvels liggen. In het kort wordt de streek meestal gewoon Friuli genoemd.

Wat Friuli apart maakt, is de mix van invloeden. De regio ligt op een kruispunt van Italiaanse, Sloveense en Oostenrijkse cultuur, en dat proef je terug in de wijnen:

• Italiaanse zon
• Een koele bergwind
• Midden-Europese precisie

Het resultaat zijn witte wijnen met tegelijk fruit, frisheid en een strak, mineraal randje. Voor het grotere plaatje van het land helpt onze gids over de Italiaanse wijnkaart.

De reputatie van Friuli is relatief jong. Tot in de jaren zestig verdween veel van de oogst in anonieme flessen. Toen zette een handvol pioniers zoals Mario Schiopetto en Livio Felluga de streek op de kaart met een nieuwe aanpak: koel en schoon vergisten, de druif centraal en zo min mogelijk verbloemen.

In de jaren zestig en zeventig werd Friuli zo de bakermat van de moderne Italiaanse witwijnstijl: koel vergist, zuiver en fruitgedreven. Die manier van werken werd het model voor moderne Italiaanse witte wijn en wordt tot op vandaag nagevolgd, ook ver buiten de streek zelf.

Waar ligt Friuli? Tussen Alpen en Adriatische Zee

Friuli-Venezia Giulia ligt in het uiterste noordoosten van Italië, ingeklemd tussen de Julische Alpen in het noorden, Slovenië in het oosten en de Adriatische Zee in het zuiden. Die ligging tussen berg en zee bepaalt alles: koele lucht van de bergen, zachte warmte van de kust en een grote wisseling tussen dag en nacht. Het geeft de wijnen hun frisse, ziltige karakter.

• Heuvels langs de Sloveense grens: de zones Collio en Colli Orientali, met de beste wijngaarden.
• De vlakte richting de zee: grote gebieden als Grave en Isonzo.
• Het zuidoosten, bij de havenstad Triest: het rotsachtige Carso-plateau.

Het klimaat is koeler dan je bij Italië verwacht. De koude wind uit het oosten, de bora, houdt de wijngaarden gezond en droog, terwijl de zee de scherpste kou tempert. Precies die frisse, geventileerde omgeving geeft de witte wijnen hun spanning en maakt van Friuli een natuurlijk thuis voor droge witte wijn met veel zuur.

Ponca: de bodem die de witte wijn maakt

Ponca is de handtekening van de Friulaanse heuvels: een bodem van afwisselende lagen mergel en zandsteen. Die ontstond uit een oude, verweerde zeebodem die flysch heet. In het Sloveens heet dezelfde grond opoka.

Deze bodem draineert snel en is arm, waardoor de wijnstok dieper moet wortelen. Dat harde werk vertaalt zich naar het glas. De lage vruchtbaarheid houdt de opbrengsten in toom en het sap geconcentreerd, terwijl de kalkrijke mergel de wijnen een minerale, licht ziltige toon geeft.

Kenners herkennen die stenige frisheid meteen als de kern van een goede Collio of Colli Orientali. Het levert minerale, ziltige witte wijnen met veel spanning op.

De druiven van Friuli: Friulano en Ribolla Gialla

Friuli leunt op een brede waaier witte druiven, met twee namen voorop.

• Friulano: de streekdruif bij uitstek. Zacht, rond en herkenbaar aan een toon van amandel, wit fruit en groene appel. Officieel heet hij Sauvignonasse en hij wordt geregeld met Sauvignon Blanc verward, maar het is een andere druif. Sauvignon Blanc is uitgesprokener kruidig en groen, met meer aromatische pit. Wine Folly beschrijft Friulano als een lean, dry, herbal white die vaak wordt aangezien voor Sauvignon Blanc.
• Ribolla Gialla: een inheemse druif die in Friuli al sinds 1289 is gedocumenteerd. Ribolla geeft citrus, witte bloemen en een stenige, ziltige grip. Hij heeft een dikke schil, wat hem tot een ideale kandidaat voor schilweking maakt. Meer over het profiel van Ribolla Gialla lees je bij Wine Folly.

Daarnaast is Friuli een belangrijke bron van internationale witte druiven:

• Pinot Grigio: vindt hier een serieuzere, mineralere vorm dan de neutrale supermarktversie.
• Sauvignon Blanc en Chardonnay: doen het uitstekend op de koele heuvels.
• Malvasia Istriana, Verduzzo en Picolit: de zeldzame druiven van de streek. Verduzzo en Picolit dienen voor de zoete wijn.

Rode druiven bestaan ook, maar spelen de tweede viool.

Hoe smaakt Friuli-wijn?

Witte Friuli smaakt droog, fris en opvallend zuiver. Verwacht wit fruit, citrus en een amandelige kern, met daaromheen een minerale, licht ziltige afdronk die rechtstreeks uit de ponca-bodem lijkt te komen. Het zuur is stevig, de wijnen zien meestal weinig tot geen hout en houden hun fruit strak en helder.

Toch is er variatie:

• Friulano: de ronde, zachte kant van de streek, met een nootachtige diepte.
• Ribolla Gialla: spannender en bloemiger, met die stenige grip.
• Pinot Grigio uit Collio: voller en serieuzer dan de doorsnee versie.
• Houtgerijpte Friulano of Chardonnay: kan verrassend rijk worden zonder zijn frisheid te verliezen.

De zones: Collio, Colli Orientali en Grave

Friuli valt uiteen in een handvol zones met elk een eigen karakter. De grote scheidslijn loopt tussen de heuvels, waar de beste witte wijnen vandaan komen, en de vlaktes, die vooral volume en toegankelijke wijnen leveren. Een kort overzicht helpt om de etiketten te lezen.

De vlaktezones verdienen niet minder aandacht dan de heuvels. Isonzo en Carso blijven onder de radar, en juist dat maakt ze interessant om te leren kennen.

Friuli, bakermat van de moderne oranje wijn

Friuli is de geboorteplek van de moderne oranje wijn: witte wijn die als rode wordt gemaakt, met een lange weking op de schil. In het Collio-dorp Oslavia begonnen Josko Gravner en Stanko Radikon in de jaren negentig hun Ribolla Gialla terug te brengen naar een oude, ambachtelijke manier van werken. Dat legde de basis voor een wereldwijde stijl.

De aanleiding was een zoektocht naar meer diepgang. Radikon vond dat zijn dikschillige Ribolla Gialla meer te geven had. De openbaring kwam in 1995: lange schilweking, precies zoals zijn grootvader het deed.

Decanter beschrijft hoe deze twee makers uit Oslavia op zoek gingen naar een back-to-basics-methode en zo de skin-contact-wijn nieuw leven inbliezen.

1995

Radikon pakt lange schilweking weer op, zoals zijn grootvader.

2001

Gravner gaat nog een stap verder en begraaft Georgische amfora's, de qvevri, in zijn kelder.

2004

De term oranje wijn zelf wordt pas dan bedacht.

Wil je de stijl zelf leren kennen? Lees dan onze aparte gids over oranje wijn, of bekijk direct de oranje wijnen in onze collectie. Veel van deze wijnen vallen ook onder de bredere wereld van de natuurwijn, met zo min mogelijk ingrepen in de kelder.

Picolit en de zoete wijnen van Friuli

Naast al dat droge wit maakt Friuli enkele van de meest gewaardeerde zoete wijnen van Italië.

Picolit

De beroemdste: een fijne, elegante dessertwijn uit Colli Orientali. Door zijn lage, grillige opbrengst is hij altijd zeldzaam en prijzig geweest. Picolit draagt de hoogste kwaliteitsstatus, de DOCG.

Ramandolo

Gemaakt van de druif Verduzzo in het noorden van Colli Orientali. Voller en pittiger dan Picolit, met een lichte tannine die de zoetheid in balans houdt. Ook een eigen DOCG.

In totaal telt de regio vier DOCG's, de hoogste Italiaanse kwalificatie: Picolit en Ramandolo voor de zoete wijnen, plus Rosazzo voor een droge witte blend en Lison, dat Friuli deelt met de buurregio Veneto. Die vier toppen af wat verder een dicht netwerk van twaalf DOC's is.

De rode wijnen van Friuli

Friuli is bekend om wit, maar maakt ook eigenzinnige rode wijn.

• Refosco dal Peduncolo Rosso: sappig donker fruit, kruiden en een frisse zuurgraad. Inheems en typisch voor de streek.
• Schioppettino: zeldzaam, met een herkenbare toon van zwarte peper. Ook inheems.
• Merlot: al meer dan een eeuw in Friuli thuis. Levert zowel eenvoudige als serieuze wijnen.
• Cabernet Franc en Cabernet Sauvignon: komen veel voor.

De rode wijnen zijn doorgaans middelzwaar en fris, meer gericht op eleganter drinkplezier dan op pure kracht.

Voor wie van fruitige, minder zware rode wijn houdt, is Refosco een aanrader die je zelden bij de supermarkt vindt. Zoek je liever een bekender startpunt? Dan is de Friulaanse Merlot een zachte, toegankelijke ingang tot de rode kant van de streek.

Historisch had de rode wijn ook een minder verheven kant. Na de druifluis werd veel aangeplant met makkelijke, productieve rassen, en lang was rood vooral bulk. De laatste decennia keren makers juist terug naar de inheemse Refosco, Schioppettino, Pignolo en Tazzelenghe, druiven met een eigen, herkenbaar karakter. Die heropleving loopt gelijk op met wat er bij de witte wijn gebeurde, en maakt de rode kant van Friuli langzaam net zo de moeite waard.

Serveren en combineren

Friuli is bij uitstek een tafelwijn, en de frisse witte wijnen vragen om eten uit dezelfde koele, maritieme hoek.

Frisse witte wijn

Goed koel, rond 8 tot 10 °C, zodat het zuur en de ziltige toon tot hun recht komen.

Vollere of houtgerijpte witte wijn

Iets minder koud, rond 10 tot 12 °C.

Aan tafel is Friuli een natuurlijke partner voor vis, schaal- en schelpdieren, risotto, jonge kaas en de beroemde ham van de streek, prosciutto di San Daniele. Een vollere Friulano of houtgerijpte witte wijn past ook bij gevogelte en kalfsvlees. Onze richtlijn:

Voor meer inspiratie zie onze gidsen over wijn bij vis en wijn bij kaas.

Onze tip: zet een Friulano naast een schaaltje verse gamba's met knoflook en olijfolie. De amandelige rondheid van de wijn en de ziltige zoetheid van de garnaal versterken elkaar precies goed.