Pfalz wijn: de Riesling-hoofdstad van Duitsland

In het kort

Wat is Pfalz-wijn?

Pfalz-wijn komt uit de Pfalz, de op een na grootste wijnstreek van Duitsland, gelegen in het warme zuidwesten van het land. Met ruim 23.000 hectare wijngaard staat de streek vooral bekend om volle, droge Riesling, maar ze maakt evengoed serieuze rode wijn. De Pfalz is namelijk tegelijk het grootste witte- en het grootste rode-wijngebied dat je in Duitsland vindt.

De naam Pfalz verwijst naar de deelstaat Rijnland-Palts (Rheinland-Pfalz), al gebruiken wijnliefhebbers hem specifiek voor het wijngebied langs de oostflank van het Haardtgebergte. In het Engels heet de streek Palatinate. Ze reikt van net onder Worms in het noorden tot de Franse grens in het zuiden, over een lengte van zo'n 85 kilometer.

Wat de Pfalz apart maakt, is het klimaat. Dit is de warmste en droogste wijnstreek van het land, met een bijna mediterrane sfeer waarin amandelbomen bloeien en zelfs vijgen en citroenen groeien. Die zon geeft de wijnen meer rijpheid, body en fruit dan je van Duitse wijn zou verwachten. Voor het grotere plaatje van het land helpt onze gids over de Duitse wijnkaart.

De moderne reputatie van de Pfalz is deels een terugkeer naar oude klasse. De prestigedorpen rond Forst en Deidesheim maakten al in de negentiende eeuw wereldberoemde Riesling, maar na een periode van massaproductie brachten families als Bürklin-Wolf, von Buhl en Bassermann-Jordan de streek terug naar de top. Sinds de jaren negentig geldt de Pfalz opnieuw als een van de spannendste adressen voor droge Duitse wijn.

Waar ligt de Pfalz? Tussen woud en Rijnvlakte

De Pfalz ligt in het zuidwesten van Duitsland, ingeklemd tussen het Pfälzerwald in het westen en de brede Rijnvlakte in het oosten. De wijngaarden liggen als een lange, smalle strook op de zonnige oostflank van het Haardtgebergte, de bosrand die de streek tegen weer en wind beschermt.

In het zuiden grenst de Pfalz aan de Elzas in Frankrijk. Dat is geen toeval: geologisch is de streek de noordelijke voortzetting van de Elzas, met dezelfde bergketen die aan de Franse kant Vogezen heet en aan de Duitse kant overgaat in het Pfälzerwald. Wie de Elzas kent, herkent hier veel: dezelfde beschutte ligging, dezelfde druiven, hetzelfde zonnige karakter.

De streek valt uiteen in twee delen. In het noorden ligt de Mittelhaardt met de beroemde wijndorpen, in het zuiden de Südliche Weinstraße, een warm, glooiend gebied dat de laatste decennia sterk in opmars is. Samen vormen ze een van de meest aaneengesloten wijnlandschappen van Europa, met wijngaarden zover je kunt kijken.

Het warmste en droogste Duitsland

De Pfalz dankt haar kwaliteit vooral aan het klimaat: dit is de warmste en droogste wijnstreek van Duitsland. Het Pfälzerwald vangt de regenwolken uit het westen op, waardoor de wijngaarden in een regenschaduw liggen. Het zuiden telt tot rond de 2.000 zonuren per jaar, uitzonderlijk veel voor Duitse begrippen.

Dat merk je aan het landschap. Langs de wegen bloeien in het vroege voorjaar de amandelbomen, en in tuinen groeien vijgen, kastanjes en citrusbomen. Die bijna Zuid-Europese sfeer is precies waarom de streek soms het Duitse Toscane wordt genoemd. Het is geen marketingpraat: de rijping van de druiven verloopt hier vollediger dan waar ook in het land.

Voor de wijn betekent dit warmere klimaat vooral meer rijpheid en body. Waar Riesling in de koele Mosel licht en scherp blijft, wordt hij in de Pfalz voller, ronder en hoger in alcohol, met rijp geel fruit in plaats van groene appel. Precies die combinatie van zon en frisheid maakt de streek zo geschikt voor krachtige, droge witte wijn met bewaarpotentieel.

De bodems van de Pfalz

De Pfalz heeft geen enkele kenmerkende bodem, maar juist een lappendeken. Op de smalle strook tussen berg en vlakte wisselen bont zandsteen, kalk, mergel, löss, leem en klei elkaar in hoog tempo af. Die variatie is een groot deel van de reden waarom er zoveel verschillende druiven en stijlen naast elkaar bestaan.

Grofweg geldt: hoe lichter en beter doorlatend de bodem, hoe eleganter de Riesling. De lichte zand- en leembodems van de Mittelhaardt geven verfijnde, minerale witte wijnen, terwijl de zwaardere klei- en kalkbodems in het zuiden juist de vollere Bourgondische druiven goed liggen. Zo bepaalt de ondergrond mede welke wijn waar het beste tot zijn recht komt.

De druiven van de Pfalz: Riesling voorop

De Pfalz is bovenal Riesling-land. Met bijna 5.900 hectare heeft de streek het grootste Riesling-areaal ter wereld, meer dan welke andere wijnregio ook. Riesling is hier geen niche maar de hoofdrol, en de beste voorbeelden behoren tot de grootste droge witte wijnen van Duitsland. Wine Folly omschrijft Riesling als een druif die van kurkdroog tot honingzoet kan gaan en altijd een hoge, verkwikkende zuurgraad houdt.

Maar de Pfalz is breder dan Riesling alleen. De streek is een bolwerk van de Bourgondische, oftewel de Pinot-familie: Grauburgunder (Pinot Gris) en Weissburgunder (Pinot Blanc) leveren volle, romige witte wijnen die uitstekend bij eten passen. Daarnaast is de Pfalz met afstand de grootste Sauvignon Blanc-producent van Duitsland, en ook aromatische druiven als Gewürztraminer, Scheurebe en Muskateller voelen zich thuis in het warme klimaat.

Aan de rode kant regeren twee heel verschillende druiven. Voor serieuze wijn is dat Spätburgunder, de Duitse naam voor Pinot Noir, die in de warme Pfalz elegante, fijne rode wijnen geeft. Voor de dagelijkse fles is het vaak de Dornfelder-druif, diepgekleurd, soepel en fruitig, en de meest geplante rode druif van de streek.

Hoe smaakt Pfalz-wijn?

Pfalz-wijn proeft rijper en voller dan de meeste andere Duitse wijn. Een droge Pfalz-Riesling geeft rijp geel fruit zoals perzik en abrikoos, citrus en een stevige, stenige mineraliteit, gedragen door genoeg zuur om alles fris te houden. Het is die combinatie van kracht en frisheid die de wijnen zo herkenbaar maakt.

Het verschil met de Mosel is leerzaam. Waar Mosel-Riesling licht, laag in alcohol en vaak iets zoet is, staat Pfalz-Riesling steviger op zijn benen: meer body, meestal helemaal droog en met een hoger alcoholgehalte. Beide zijn Riesling, maar de warme Pfalz maakt er een gastronomische, bijna Bourgondische wijn van in plaats van een lichte terraswijn.

In onze proeverijen valt telkens hetzelfde op: goede Pfalz-wit heeft een zoutige, hartige kern onder al dat rijpe fruit. Het maakt de wijnen minder zoet-ogend en juist geschikter voor aan tafel. Ze vullen de mond, maar drogen aan het eind mooi op, zodat je vanzelf naar het volgende hapje grijpt.

De zones: Mittelhaardt en Südliche Weinstraße

De Pfalz valt uiteen in twee grote gebieden met een eigen karakter. De Mittelhaardt in het noorden is het klassieke prestigehart, met de beroemde Riesling-dorpen. De Südliche Weinstraße in het zuiden is warmer, gevarieerder en jonger van reputatie. Een kort overzicht helpt om de etiketten te lezen.

De Mittelhaardt is de zone van de grote namen. Rond de dorpen Forst, Deidesheim, Wachenheim en Ruppertsberg liggen de gezochtste Riesling-wijngaarden, op lichte, warme bodems die verfijnde wijnen geven. Hier zetelen ook de historische topwijnhuizen die de reputatie van de streek dragen. Wie het beste van de Pfalz wil proeven, begint bijna altijd hier.

De Südliche Weinstraße, tussen Neustadt en de Franse grens, was lang het minder prestigieuze zuiden, maar dat beeld is achterhaald. Een generatie ambitieuze, vaak jonge makers maakt er tegenwoordig uitstekende wijn, met een zwaartepunt op de Bourgondische druiven en op experiment. Juist hier vind je de meeste vernieuwing en, voor de liefhebber, de beste prijs-kwaliteitverhouding van de streek.

De rode wijnen van de Pfalz

Duitsland en rode wijn: het klinkt misschien onwaarschijnlijk, maar de Pfalz is er het grootste rode-wijngebied van het land. Ruim dertig procent van de aanplant is blauw, meer dan zevenduizend hectare. Het warme klimaat rijpt de blauwe druiven vollediger dan in de koelere Duitse streken, wat serieuze rode wijn mogelijk maakt.

De twee hoofdrolspelers verschillen sterk. Spätburgunder, oftewel Pinot Noir, levert de meest verfijnde rode wijnen: licht van kleur, met rood fruit, aardse tonen en een fijne tannine. Dornfelder daarentegen is de werkpaard-druif: diep paarsrood, soepel, fruitig en toegankelijk, ideaal voor een fles die je zonder nadenken openmaakt. Daarnaast groeit er de oude, lichte Portugieser en, dankzij de warmte, zelfs wat Merlot en Cabernet Sauvignon.

Voor wie Duitse rode wijn nog niet kent, is de Pfalz het logische startpunt. Een Pfalz-Spätburgunder is een zachte, elegante manier om kennis te maken met Duitse Pinot Noir, terwijl een Dornfelder laat zien dat Duitsland ook gewoon lekkere, fruitige doordrinkers maakt. Beide vind je zelden in de supermarkt, maar juist bij kleine boeren des te vaker.

De Deutsche Weinstraße en Bad Dürkheim

Door het hart van de Pfalz loopt de Deutsche Weinstraße, de oudste wijnroute ter wereld. Ze werd in 1935 aangelegd en slingert 85 kilometer van Bockenheim in het noorden tot het Deutsches Weintor bij Schweigen aan de Franse grens, dwars door alle bekende wijndorpen. Meer dan tachtig jaar later is ze nog altijd de ruggengraat van het wijntoerisme in de streek.

Het bruisende middelpunt is Bad Dürkheim. Dit kuurstadje aan de noordrand is het toneel van de Wurstmarkt, met ruim 600.000 bezoekers het grootste wijnfeest ter wereld, elk jaar op het tweede en derde weekend van september. Wie denkt dat Duitse wijncultuur ingetogen is, moet daar eens langsgaan.

Voor de wijnliefhebber zit de echte lol in de kwaliteitspiramide. De beste droge wijnen dragen de aanduiding Grosses Gewächs (GG), te vergelijken met een grand cru, gemaakt van de topwijngaarden. De eerste jaargang verscheen in 2001, en de Pfalz behoorde meteen tot de koplopers. Wil je meer weten over hoe de Duitse zoetheidsschaal werkt, dan legt Decanter in een koopgids voor beginners uit hoe je droge en zoete Duitse Riesling van elkaar onderscheidt.

Serveren en combineren

Pfalz-wijn is bij uitstek een tafelwijn. Schenk de droge Riesling goed koel, rond 8 tot 10 graden, zodat het zuur en de mineraliteit tot hun recht komen. Een vollere Weissburgunder of houtgerijpte wit mag iets minder koud, rond 10 tot 12 graden, en een Spätburgunder serveer je licht gekoeld rond 14 tot 16 graden.

Aan tafel is de Pfalz een dankbare streek. De rijpe, iets hartige witte wijnen passen prachtig bij vis, gevogelte en de streekgerechten met varkensvlees, terwijl de fruitige droogheid van Riesling ongewoon goed werkt bij pittige, Aziatische keukens. Onze richtlijn:

Voor meer inspiratie zie onze gidsen over wijn bij vis en wijn bij kaas. Onze tip: zet een droge Pfalz-Riesling naast een schaaltje pittige Thaise curry. De rijpe fruitzoetheid van de wijn vangt de heat op en de frisse zuurgraad maakt je mond weer schoon. Het is een van de weinige combinaties waarbij pittig eten en wijn elkaar echt versterken.

Zoek je juist de zoete kant, dan is een halfdroge kabinett of een rijkere zoete witte wijn uit de streek een aanrader bij fruitdesserts of kaas. En voor een feestelijk begin: de Pfalz maakt ook uitstekende mousserende wijn, de Duitse Sekt, vaak van dezelfde Riesling en Pinot-druiven.