Duitse wijn: regio's, druiven en het etiket lezen

In het kort

Wat is Duitse wijn?

Duitse wijn komt uit een van de dertien officiële wijnregio's van Duitsland, van de Bodensee in het zuiden tot de Elbe bij Dresden in het oosten. In 2023 ging het samen om 103.687 hectare wijngaard, voor ruim twee derde beplant met witte druiven. Riesling is de bekendste en meest geplante druif van het land.

Duitsland is de vierde wijnproducent van Europa, na Frankrijk, Italië en Spanje. Tegelijk drinken Duitsers ongeveer evenveel wijn als ze zelf maken. Het land is bovendien de grootste wijnimporteur van de Europese Unie.

Buiten de eigen grenzen valt Duitsland vooral op door Riesling, droge witte wijn van steile hellingen en, steeds vaker, Pinot Noir uit een koel klimaat.

Een koel klimaat

Voor wijnbouw ligt Duitsland aan de noordrand van wat goed haalbaar is. Alleen Baden valt in de warmere Europese wijnbouwzone B, samen met de Elzas en de Champagne. De rest van het land zit in de koelste zone A.

De beste wijngaarden liggen daarom vaak op steile hellingen op het zuiden langs rivieren als de Moezel, de Rijn, de Nahe, de Ahr en de Main. Het water houdt warmte vast en een steile helling vangt meer zon dan een vlak perceel.

Wisselende bodems

• Leisteen: domineert in de Mosel en de Mittelrhein.
• Löss en kalk: veel in Rheinhessen en de Pfalz.
• Bonte zandsteen: ligt daarnaast in de Pfalz.
• Vulkanisch gesteente: de Kaiserstuhl in Baden is van vulkanische oorsprong.

Dat verklaart waarom een Riesling uit de Mosel zo anders smaakt dan een Riesling uit de Rheingau. Wat de wijnen verbindt, is het koele klimaat: veel zuur, vaak weinig alcohol en wijn die met jaren in de fles nog kan winnen.

De 13 wijnregio's

Duitsland telt dertien Anbaugebiete, de officiële regio's voor kwaliteitswijn. Rheinhessen (27.499 hectare) en de Pfalz (23.793) zijn veruit de grootste. Mittelrhein en Hessische Bergstraße (allebei rond 460 hectare) zijn de kleinste.

In de Mosel en de Rheingau domineert Riesling, in Baden en de Ahr de Pinot-familie en in Franken de Silvaner.

Grotere regio's

Kleinere regio's

De druiven van Duitsland

Duitsland is vooral een land van witte wijn: in 2023 stond 68,8% van de wijngaarden vol witte druiven. Riesling is met 23,5% de grootste, gevolgd door Spätburgunder (11,1%) en Müller-Thurgau (10,4%).

Sinds 1995 groeiden Grauburgunder en Weißburgunder het hardst. Müller-Thurgau raakte in die tijd meer dan de helft van zijn wijngaarden kwijt.

Witte druiven

Blauwe druiven

Riesling: het paradepaardje

Riesling is de druif waarmee Duitsland bekend werd. Het land heeft meer Riesling dan welk ander land ook, en de druif staat in alle dertien regio's.

Riesling combineert veel zuur met veel aroma en laat de bodem duidelijk proeven. De wijn kan kurkdroog, halfdroog of zoet worden gemaakt. Goede Riesling rijpt tientallen jaren en wordt daar complexer van.

Ook Wine Folly noemt Duitsland de grootste Riesling-producent ter wereld. Wat de druif bijzonder maakt, is dat dezelfde rank op leisteen, kalk, löss of vulkanisch gesteente een herkenbaar andere wijn geeft. Het hoge zuur houdt de wijn bovendien lang fris in de fles.

De stijl verschilt per regio:

Mosel

Licht en strak, met lage alcohol en vaak een zoetje.

Rheingau

Een klassieke, vollere droge stijl.

Pfalz

Krachtiger.

Nahe

Zit daartussenin.

Wie de druif echt wil leren kennen, zet flessen uit twee of drie regio's naast elkaar. Voor de druif zelf, buiten Duitsland, lees je verder in alles over Riesling als druif.

Prädikat: rijpheid, geen zoetheid

Een Prädikat zegt hoe rijp de druiven waren bij de oogst, gemeten in graden Oechsle. Het zegt niet hoe zoet de wijn in je glas smaakt. Er zijn zes Prädikate, van Kabinett tot Trockenbeerenauslese en Eiswein.

Een Spätlese kan dus droog zijn of duidelijk zoet. De smaakgraad staat er apart bij.

Het Duitse wijnrecht kent boven Deutscher Wein en Landwein twee niveaus:

• Qualitätswein: veruit de grootste categorie. De druiven komen uit een van de dertien regio's en er mag suiker aan de most worden toegevoegd.
• Prädikatswein: dat mag hier niet. De wijn moet een minimum mostgewicht halen, dat per druif en per regio is vastgelegd.

Hoe hoger het Oechsle-getal, hoe rijper de druiven. Ook de etiketgids van Wine Folly legt het Prädikat zo uit: als een maat voor rijpheid bij de oogst.

De range per Prädikat bestaat omdat elke regio per druif een eigen minimum heeft. Een Riesling in de Mosel hoeft minder rijp te zijn dan een Grauburgunder in Baden. Meer over het populairste Prädikat lees je in onze uitleg over Spätlese.

Flessen uit Duitsland

Weingut Martin Klein

Johannisberger Goldatzel Riesling Kabinett Feinherb

Een sappige feinherb riesling uit de Goldatzel: een vleugje restzoet in balans met levendige frisheid. Appel, perzik en citrus, met een toets honing.€16,30 per flesBekijk Wein & Wohngut Paulushof

Rotschiefer Riesling Steillage Trocken

Limoen, grapefruit, witte perzik, fijne mineraliteit€18,85 per flesBekijk

De VDP en Grosses Gewächs

De VDP is een vereniging van ongeveer 200 Duitse topwijngoederen, die samen minder dan 4% van de Duitse wijngaarden bewerken. De VDP deelt wijngaarden in vier niveaus in, van Gutswein tot Grosse Lage, zoals Bourgogne dat met zijn crus doet. Een droge wijn uit een Grosse Lage heet Grosses Gewächs, op het etiket GG.

De vereniging ontstond in 1910, toen de burgemeester van Trier verenigingen uit de Mosel, de Rheingau en de Pfalz samenbracht om hun ongesuikerde wijn gezamenlijk te veilen. Tot 1972 heette ze de Verband Deutscher Naturweinversteigerer. Inmiddels zitten er leden in alle dertien regio's.

De piramide

1. VDP.Gutswein De basiswijn van het wijngoed.
2. VDP.Ortswein Dorpswijn: druiven uit goede percelen binnen één dorp.
3. VDP.Erste Lage Een wijngaard van hoge kwaliteit, te vergelijken met een premier cru.
4. VDP.Grosse Lage De beste wijngaarden, te vergelijken met een grand cru. De droge wijn daarvan is het Grosses Gewächs.

Strenge regels voor een GG

• Handwerk: de druiven worden met de hand geplukt.
• Opbrengst: hooguit 50 hectoliter per hectare.
• Rijpheid: minstens die van een Spätlese.
• Proefpanel: de wijn gaat langs een proefpanel.

Sinds jaargang 2007 staat GG op het etiket, en de fles heeft vaak een reliëf met een druiventros en het cijfer 1. Sinds 2021 kent ook de Duitse wijnwet de termen Erstes Gewächs en Grosses Gewächs, zodat GG niet meer alleen van VDP-leden komt.

Een VDP-fles herken je aan de adelaar met druiventros op de capsule. Dat logo zegt iets over het wijngoed, niet over elke fles: ook buiten de VDP werken uitstekende makers. De classificatie is vooral een handig kader als je wilt weten waar een fles in het aanbod van een wijngoed staat.

Een Duits etiket lezen

Een Duits etiket volgt een vast patroon: wijngoed, regio, dorp en wijngaard, druif, eventueel een Prädikat, de smaakgraad, het jaartal en het alcoholpercentage.

Voor de smaak zijn twee regels het belangrijkst: de smaakgraad (trocken, halbtrocken, feinherb of niets) en het alcoholpercentage. Daarmee voorspel je meestal of een fles droog of zoet is.

• Wijngoed: vaak met "Weingut" ervoor.
• Regio: een van de dertien Anbaugebiete, bijvoorbeeld Mosel of Pfalz.
• Dorp en wijngaard: vaak aan elkaar geschreven met de uitgang -er. "Wehlener Sonnenuhr" is de wijngaard Sonnenuhr bij het dorp Wehlen.
• Druif: Riesling, Spätburgunder, Grauburgunder.
• Prädikat: Kabinett, Spätlese, Auslese, Beerenauslese, Trockenbeerenauslese of Eiswein, als het van toepassing is.
• Smaakgraad: trocken, halbtrocken, feinherb, of niets.
• VDP-niveau: bij leden Gutswein, Ortswein, Erste Lage of Grosse Lage, en GG voor de droge topwijn.
• Alcohol: rond 7 tot 9% wijst op restsuiker, 12% of meer meestal op een droge wijn.

Smaakgraad in een tabel

Rekenvoorbeeld: waarom trocken soms 9 gram suiker heeft

Een Riesling met 8 gram suiker en 7 gram zuur per liter mag trocken heten: het zuur ligt maar 1 gram lager dan de suiker. Dezelfde 8 gram suiker met 5 gram zuur mag dat niet, want dan is het verschil 3 gram.

Omdat Riesling van nature veel zuur heeft, gebruiken veel Duitse makers die ruimere grens. Je proeft dat zoetje zelden: het zuur houdt het in balans. Andersom smaakt een halbtrocken Riesling met veel zuur voor veel mensen gewoon droog.

Feinherb is wettelijk helemaal niet vastgelegd. Makers gebruiken het sinds 2000 meestal voor wijn met een bescheiden zoetje.

Hoe droog is Duitse wijn?

Iets meer dan de helft is droog. Van alle Duitse kwaliteitswijn die in 2023 werd gekeurd, was 51% trocken, 20% halbtrocken en 29% lieblich of zoet. Dat rekenden wij uit op de cijfers van het Deutsches Weininstitut.

Per regio verschilt het sterk: de Rheingau is overwegend droog, de Mosel overwegend zoet.

Het verschil met 100% is halbtrocken. De cijfers gaan over de hoeveelheid wijn die in 2023 door de officiële kwaliteitskeuring ging, zoals de statistiek van het Deutsches Weininstitut die per regio opsomt. Eenvoudige Deutscher Wein en Landwein zitten er niet in, en het zegt niets over wat er in Nederland in het schap ligt.

Als kompas werkt het wel. Wie droog zoekt, heeft in de Rheingau, Baden en Franken de meeste kans. Wie van een zoetje houdt, zit in de Mosel goed.

Het beeld van de zoete Duitse wijn komt uit de jaren zeventig en tachtig, toen goedkope zoete exportwijn zoals Liebfraumilch de buitenlandse schappen vulde. Binnen Duitsland is droge wijn sinds die jaren juist de norm geworden voor betere flessen.

Duitse rode wijn

Bijna een derde van de Duitse wijngaarden staat vol blauwe druiven: 31,2% in 2023. Spätburgunder, de Duitse Pinot Noir, is met 11.519 hectare veruit de belangrijkste en de tweede druif van het land. Daarna volgen Dornfelder, Portugieser, Trollinger en Lemberger, de laatste twee vooral in Württemberg.

Dat aandeel is flink veranderd:

1995

19,1% van de wijngaarden is rood.

2005

36,8%.

2023

31,2%.

Sinds 2005 zakt het aandeel weer langzaam, omdat er meer Grauburgunder en Weißburgunder wordt geplant.

Spätburgunder vind je vooral in Baden (bijna een derde van die regio), de Pfalz, de Ahr en Assmannshausen in de Rheingau. Door het koele klimaat is de stijl meestal elegant en transparant, met rood fruit en frisse zuren. De beste flessen kunnen jaren rijpen.

Dornfelder is het sappige alledaagse rood van Rheinhessen en de Pfalz: donker van kleur, zacht, weinig tannine. Lemberger is kruidiger en strakker. Trollinger is licht en vrolijk en buiten Württemberg zelden te vinden.

Duitse wijn kopen: waar let je op?

Bij het kopen van Duitse wijn kijk je eerst naar de smaakgraad op het etiket, dan naar de regio en pas daarna naar het Prädikat. Trocken is droog, feinherb is meestal licht zoet, en staat er niets, dan is de wijn vaak zoet. Een laag alcoholpercentage, rond 8%, wijst bijna altijd op restsuiker.

Van smaakwens naar fles

• Je wilt droog wit: zoek trocken, of een VDP-Gutswein, Ortswein of GG zonder Prädikat. Rheingau, Baden, Franken en de Pfalz hebben het grootste droge aandeel.
• Je wilt licht met een zoetje: een Kabinett of feinherb uit de Mosel, vaak rond 8 tot 10% alcohol.
• Je wilt voller wit: Grauburgunder of Weißburgunder uit Baden of de Pfalz, of een droge Riesling uit de Pfalz.
• Je wilt rood: Spätburgunder uit Baden, de Pfalz of de Ahr, of een Dornfelder voor elke dag.

Jaartal en prijs

Een eenvoudige droge Riesling, Grauburgunder of Weißburgunder koop je het liefst jong, met het fruit nog fris. Een Auslese of een GG mag ouder zijn. Die winnen vaak juist met een paar jaar op fles.

Binnen het aanbod van een VDP-wijngoed staat het GG bovenaan de droge wijnen. Wil je weten wat een wijngoed kan, begin dan bij de Gutswein. Die laat de huisstijl zien zonder de prijs van de topwijngaard.

Online bestellen bij DIRT.

Bestellen

Per wijnboer, in dozen van zes flessen. Flessen van dezelfde wijnboer mag je mixen.

Verzending

De wijnboer verzendt vaak zelf, dus de verzending gaat per wijnboer: €6, en gratis vanaf 12 flessen bij dezelfde wijnboer.

Levertijd

2 tot 5 werkdagen na betaling, binnen Nederland.

Wat er nu te koop is, zie je in de collectie witte wijn en bij alle wijnen van DIRT. Koop je elders, kijk dan of regio, smaakgraad en jaartal bij de wijn staan. Ontbreekt de smaakgraad, vraag hem na: bij Duitse wijn is dat de belangrijkste regel van het etiket.

Serveren, eten en bewaren

Witte wijn

Koel, rond 7 tot 10 °C. Een volle Grauburgunder mag iets warmer.

Spätburgunder

Koeler dan veel ander rood, rond 12 tot 15 °C.

Bij welk eten

• Droge Riesling: vis, schaaldieren en sushi.
• Halfdroge of licht zoete Riesling: de klassieke keuze bij pittig eten, omdat het zoetje de scherpte van Thais of Indiaas tempert.
• Silvaner: in Franken de vaste partner van asperges.
• Spätburgunder: gevogelte, eend, paddenstoelen en belegen kaas.
• Auslese: fruittaart of blauwe kaas.

Meer combinaties staan in onze gids over wijn en eten.

Bewaren

Eenvoudige droge wijn drink je binnen een paar jaar. Riesling met veel zuur en wat restsuiker houdt het veel langer vol.

Goede Spätlese of Auslese

Tien tot twintig jaar.

Beerenauslese en Trockenbeerenauslese

Nog langer.

Spätburgunder van een goed wijngoed

Vijf tot tien jaar rijpen.

Leg flessen donker, koel en liggend. Meer daarover in onze gids over witte wijn bewaren.