Smaragd wijnen: de hoogste klasse uit de Wachau

In het kort

Wat zijn smaragd wijnen?

Smaragd wijnen zijn de zwaarste, droge witte wijnen uit de Wachau, een klein wijngebied in Oostenrijk langs de Donau. Smaragd is dus geen druivenras en geen merk, maar een classificatie: een label dat aangeeft hoe rijp de druiven waren toen ze geplukt werden, en in welk gewicht de wijn daardoor in het glas terechtkomt.

De Wachau-telers hanteren drie van die klassen. Ze lopen op met de rijpheid van de druiven bij de oogst: Steinfeder voor de lichtste wijnen, Federspiel voor het klassieke middenkader, en Smaragd voor de volste en krachtigste. Hoe later en rijper de druif, hoe hoger de klasse. Smaragd zit helemaal bovenaan.

Belangrijk om meteen recht te zetten: dat de druiven zo rijp zijn, betekent niet dat de wijn zoet wordt. In de Wachau gist een Smaragd volledig door, zodat alle natuurlijke suiker omgezet wordt in alcohol. Wat je proeft is een droge wijn met veel body en kracht, geen zoete. Dat is anders dan bij de Duitse buren, waar laat geoogste wijn juist vaak zoet is. Daar komen we verderop op terug.

Deze indeling is geen oude wet, maar een initiatief van de telers zelf. In 1983 richtte een groepje Wachau-pioniers de vereniging Vinea Wachau Nobilis Districtus op, met als doel de naam van de streek te beschermen. Onder hen waren namen die nu nog klinken als een klok: Franz Hirtzberger, Josef Jamek en Franz Prager. Alleen wijnen van leden van die vereniging mogen Steinfeder, Federspiel of Smaragd op het etiket zetten.

Steinfeder, Federspiel, Smaragd: de drie Wachau-klassen

Wie de drie namen kent, leest een Wachau-etiket in één oogopslag. Ze vormen samen een trap die oploopt met de rijpheid van de druiven en het gewicht van de wijn. Alle drie zijn droog. Het verschil zit in kracht, body en alcohol, niet in zoetheid.

• Steinfeder. De lichtste klasse, met maximaal 11,5 procent alcohol. Fris, fijn en bedoeld om jong en koel te drinken. Genoemd naar het verengras dat tussen de wijnstokken groeit.
• Federspiel. Het klassieke middenkader, tussen 11,5 en 12,5 procent. Droog, elegant en veelzijdig: de wijn die menig Oostenrijker dagelijks op tafel zet. Genoemd naar een lokmiddel uit de valkerij.
• Smaragd. De hoogste klasse, met minstens 12,5 procent en vaak meer. Vol, geconcentreerd en gemaakt om te bewaren. De topwijnen van de streek dragen dit label.

De grens tussen de klassen ligt bij het zogenoemde mostgewicht: de hoeveelheid suiker in het druivensap op het moment van plukken, gemeten in graden KMW. Voor een Smaragd ligt die lat op ongeveer 18,2 graden KMW, merkbaar hoger dan voor een Federspiel. Meer suiker in de druif betekent na het vergisten meer alcohol in de fles, en dat verklaart waarom een Smaragd zoveel meer gewicht heeft.

Let op één ding bij het lezen van deze trap. Een hogere klasse betekent een rijpere, krachtigere wijn, niet automatisch een wijn die jij lekkerder vindt. Een frisse Federspiel bij een zomerse lunch kan precies goed zijn, terwijl een volle Smaragd daar te zwaar valt. De indeling rangschikt gewicht en rijpheid, geen kwaliteit in absolute zin.

Waar komt de naam Smaragd vandaan?

De naam is een van de leukste in de wijnwereld, want hij komt van een hagedis. Op de steile terrassen van de Wachau liggen overal droge stenen muurtjes die de wijngaarden in vorm houden. Die stenen warmen overdag op in de zon, en daar zon de smaragdgroene hagedis zich op, in het Duits de Smaragdeidechse. De telers vonden dat beeld passend voor hun warmste, rijpste wijnen en vernoemden er hun topklasse naar.

Smaragd is daarnaast gewoon het Duitse woord voor de edelsteen smaragd, die felgroene steen. Beide betekenissen kloppen dus: de groene kleur van de steen en het groene diertje op de muur. Voor de andere twee klassen kozen de telers eenzelfde soort beeldtaal. Steinfeder verwijst naar het pluimgras dat tussen de stokken wuift, en Federspiel naar het lokmiddel waarmee valkeniers hun vogel terugriepen. Drie namen uit de natuur en de streek, in plaats van droge cijfers.

Hoe een Smaragd smaakt

Een Smaragd valt op door zijn gewicht. Waar veel witte wijn licht en fris over de tong gaat, heeft een Smaragd body, kracht en een lange afdronk. Toch wordt hij zelden log, en dat komt door de ligging van de Wachau. De koele lucht die 's nachts vanaf de bergen en de Donau in het dal zakt, houdt de zuren in de druiven op peil. Zo krijg je rijpheid en frisheid tegelijk, een combinatie die deze wijnen zo geliefd maakt.

Het precieze smaakbeeld hangt van de druif af. Een Grüner Veltliner Smaragd is vol en kruidig, met geel steenfruit, een vleugje tabak en die kenmerkende toets van witte peper die de Oostenrijkers liefkozend hun Pfefferl noemen. Een Riesling Smaragd is strakker en mineraliger, met perzik, abrikoos en een steenachtige ondertoon van de leisteen waarop de stokken staan. Beide winnen aan complexiteit als je ze een paar jaar laat liggen.

In onze ervaring is een goede Smaragd een mooie tussenstap voor wie denkt geen witte wijn met body te lusten. Hij heeft het gewicht van een wijn op eikenhout, maar zonder de houttonen, want de Wachau-telers vermijden merkbaar hout bewust. Wat je proeft is puur fruit en mineraliteit, in een vollere verpakking dan je van een witte wijn gewend bent.

Druiven en de Wachau: Grüner Veltliner en Riesling

Smaragd is een klasse en geen druif, dus in theorie kan elke witte druif uit de streek het label dragen. In de praktijk gaat het bijna altijd om twee variëteiten, en die bepalen het gezicht van de Wachau.

De eerste is Grüner Veltliner, de huisdruif van Oostenrijk. Hij geeft een volle, kruidige wijn met die typische peperige toets, en in de Smaragd-vorm laat hij zien hoe ver de druif kan reiken: rijk, geconcentreerd en toch fris. De tweede is Riesling, hier in een drogere, strakkere stijl dan in Duitsland. Op de beste leisteenhellingen levert Riesling uit de Wachau wijnen die tot de wereldtop horen.

De streek zelf is klein en spectaculair. De Wachau ligt in Niederösterreich, het deel van Oostenrijk rond de Donau, tussen de plaatsen Melk en Krems. De wijngaarden klimmen in smalle terrassen tegen de steile rotswanden op, vastgehouden door eindeloze stenen muurtjes die generaties telers met de hand hebben opgebouwd. Het is een van de mooiste wijnlandschappen van Europa, en die ligging op het zuiden, met de rivier als spiegel, zorgt precies voor de rijpheid die een Smaragd nodig heeft.

Smaragd of Spätlese? Het verschil met Duitsland

Hier struikelt bijna iedereen. Zowel het Oostenrijkse Smaragd als het Duitse Spätlese staan voor druiven die laat en rijp worden geoogst. Logisch dus dat mensen denken dat het hetzelfde is. Toch is de uitkomst in het glas totaal anders.

Een Duitse Spätlese kan zoet zijn of droog, afhankelijk van wat de wijnmaker met de suiker doet. Stopt hij de gisting op tijd, dan blijft er restsuiker over en proef je een fruitig-zoete wijn. Een Smaragd uit de Wachau kent die keuze niet: hij wordt altijd helemaal droog uitgegist. Rijpe druiven, maar geen zoetheid.

Er is nog een verschil in status. Spätlese is een wettelijk Prädikat, vastgelegd in de Duitse wijnwet. Smaragd is dat niet; het is een merk van de Wachau-telers zelf, beschermd door hun vereniging in plaats van door de wet. Wil je dieper in de Duitse kant duiken, lees dan onze gids over Duitse wijn en hoe je een Duits etiket leest.

Smaragd kopen: het etiket lezen

Een Wachau-etiket is gelukkig overzichtelijk. Met een paar handvatten koop je gericht en zonder verrassingen.

• Zoek het woord Smaragd. Het staat meestal vlak bij de druif en de wijngaard. Het bevestigt dat je de hoogste, volste droge klasse van de streek in handen hebt.
• Kijk naar de druif. Grüner Veltliner geeft een vollere, kruidige stijl, Riesling een strakkere, mineralige. Allebei droog, maar met een ander karakter.
• Check het alcoholgehalte. Een Smaragd zit minstens op 12,5 procent, vaak rond 13 of 14. Dat hogere percentage hoort bij de stijl en verraadt het gewicht van de wijn.
• De maker telt. De Wachau heeft veel topdomeinen. Vraag een goede wijnhandel om een betrouwbare naam, dan zit je qua niveau meteen goed.

Bedenk wel dat Smaragd, als topklasse, doorgaans niet de goedkoopste wijn op de plank is. Je betaalt voor handwerk op steile terrassen en voor druiven die tot het uiterste hebben gerijpt. Maar voor een serieuze droge witte wijn met jaren bewaarpotentieel krijg je er ook veel voor terug.

Serveren, bewaren en bij welk eten

Een Smaragd vraagt iets meer aandacht dan een doordeweekse witte wijn, juist omdat er zoveel in zit.

Serveren

Schenk een Smaragd niet te koud. Rond 10 tot 12 graden komt het rijpe fruit en de body het best tot zijn recht; ijskoud sluit je de wijn juist af. Een wat ruimer wittewijnglas helpt de geuren ademruimte te geven. Jonge, gesloten flessen mag je gerust een half uur van tevoren openen of even karaferen.

Bewaren

Dit is een van de sterkste kanten van de stijl. Smaragd-wijnen horen bij de best bewaarbare droge witte wijnen ter wereld. Een degelijke fles gaat vlot vijf tot tien jaar mee, en topexemplaren van bekende makers rijpen twintig jaar of langer, waarbij het frisse fruit langzaam plaatsmaakt voor honing en gedroogd fruit. Bewaar liggend, donker en koel. Meer hierover lees je in onze gids over wijn bewaren.

Smaragd en eten

Door zijn gewicht kan een Smaragd meer aan dan een lichte witte wijn. Een Grüner Veltliner Smaragd is een klassieker bij Wiener Schnitzel, gebraden gevogelte en kalfsvlees, en hij heeft genoeg body voor stevige visgerechten en asperges. Een Riesling Smaragd schittert bij vis in roomsaus, kreeft of een rijke risotto. De frisse zuren snijden door vettere gerechten heen en houden alles in balans. Eén ding werkt minder goed: heel pittig of zoet eten, want daar bijt de droge kracht van de wijn zich op stuk.

Mythes ontkracht