Retsina wijn: de Griekse harswijn uitgelegd
Retsina is de wijn waarover je een mening hebt voordat je ermee kennis hebt gemaakt. Voor de een is het de smaak van een Griekse vakantie. Voor de ander is het terpentine in een glas. Beide beelden zijn waar, en allebei achterhaald. Deze gids legt uit wat retsina werkelijk is, waar de dennenhars vandaan komt en waarom de moderne versie weinig meer te maken heeft met de stoffige reputatie die hem decennialang dwarszat.
met dennenhars
inheems uit Attica
van de Aleppo-den
oude Griekse traditie
In het kort
- Retsina is een stijl, geen druif. Het is een droge witte wijn waaraan tijdens de gisting hars van de Aleppo-pijnboom wordt toegevoegd. De hoofddruif is Savatiano.
- De hars komt uit de oudheid. Vóór de glazen fles verzegelden Grieken hun amforen met pijnhars. De smaak die daarbij hoorde, werd later bewust opgezocht.
- De slechte naam klopt voor een deel. Goedkope massaretsina uit de jaren zestig en zeventig smaakte naar terpentine. De moderne, ambachtelijke retsina is een totaal andere wijn.
- Drink hem koud en jong. Acht tot tien graden, binnen één à twee jaar na de oogst, bij Griekse mezze of gegrilde vis.
- Goede retsina kost weinig. Voor 10 tot 18 euro koop je nu flessen die de moeite waard zijn. Wie alleen de kartonnen variant van het Griekse strand kent, heeft de helft van het verhaal gemist.
Wat is retsina precies
Retsina is een Griekse wijn waaraan tijdens de gisting hars van de Aleppo-pijnboom (Pinus halepensis) wordt toegevoegd. Die hars zorgt voor het herkenbare aroma van den, kruiden en mediterrane bossen. De wijn zelf is bijna altijd droog en wit, soms rosé en heel zeldzaam rood. Het gaat dus niet om een druif, maar om een productiekeuze: dezelfde Savatiano-druif kan een neutrale witte wijn opleveren of een retsina, afhankelijk van wat de wijnmaker doet.
Wettelijk is retsina vastgelegd. De hars mag tussen de 0,15 en 1 procent van het eindproduct uitmaken. In de Europese wijnregelgeving heeft retsina de status van traditionele term, gekoppeld aan Griekenland. Een paar regionale versies, waaronder Retsina van Attica, Retsina van Mesogaia en Retsina van Liopesi, dragen daarnaast een PGI-beschermde geografische aanduiding.
De meeste retsina komt uit Attica, het gebied rond Athene, waar Savatiano dominant is en de Aleppo-den van oudsher overal staat. Andere productiezones liggen op de Peloponnesos, Evia, Viotia en Thiva. Buiten Griekenland mag je geen wijn als retsina op de markt brengen.
De geschiedenis van de harswijn
De geschiedenis van retsina begint in de oudheid en heeft alles te maken met de manier waarop Grieken hun wijn bewaarden. Vóór de glazen fles bestond, gebruikten ze amforen van klei. Die amforen werden afgedicht met een stop van klei of leer, en als laatste verzegelende laag smeerden ze er dennenhars overheen. Hars hield de zuurstof tegen en verlengde de houdbaarheid van de wijn. Een onbedoeld bijeffect: de hars loste deels op in de wijn en gaf hem een herkenbare smaak.
Archeologische vondsten plaatsen het gebruik van hars in Griekse wijn al in de vijfde tot derde eeuw voor Christus. Sommige onderzoeken wijzen op nog oudere sporen, tot in het neolithicum. Dat maakt retsina samen met een paar andere zoete dessertwijnen tot de langst doorlopende wijnstijlen ter wereld.
Toen het Byzantijnse rijk de Romeinse wijnwereld overnam, bleven kloosters de techniek toepassen. De hars was daar al lang geen pure noodzaak meer; het werd een smaakkeuze. In de eeuwen daarna verdween hars als afdichtmiddel uit de Europese wijnbouw, maar in Griekenland bleef de toevoeging gewoon doorgaan. De smaak hoorde bij de wijn, niet bij de fles.
De grootste omslag kwam in de twintigste eeuw. Massaproductie liet de kwaliteit van retsina kelderen. Goedkope kartonnen verpakkingen, oude vaten en zware doseringen hars maakten van retsina een wijn die toeristen kenden uit taverna's en die wijnliefhebbers buiten Griekenland afdeden als een vergissing. Pas in de jaren negentig en twee duizend kwam de kentering, waarover later meer.
De druiven achter retsina
Retsina is een stijl, maar er zit wel degelijk een druif in. Drie inheemse Griekse rassen vormen vrijwel het hele aanbod.
Savatiano
Savatiano is de motor van de Griekse witte wijnbouw en het meest aangeplante witte ras van het land. De druif gedijt in droge, warme klimaten en is gewend aan de stenige bodems van Attica. Op zichzelf maakt Savatiano een zachte, fruitige wijn met perzik, appel en wat citrus, met matige zuren. Precies die neutraliteit maakt hem geschikt als basis voor retsina: de druif duwt niet te hard tegen de hars aan, maar laat zich er door dragen.
Lang stond Savatiano bekend als een functionele bulkdruif. Een nieuwe generatie producenten heeft die naam opnieuw geijkt. Met oude wijnstokken, zorgvuldige selectie en kortere maceratie blijkt de druif ook zonder hars meer karakter te hebben dan iemand twintig jaar geleden voor mogelijk had gehouden.
Roditis
Roditis is de tweede pijler. Een rozegrijze druif die vooral op de Peloponnesos en in centraal Griekenland groeit. In retsina geeft hij iets meer aroma en wat hogere zuren dan Savatiano alleen. Goede Roditis op zich kan verrassen met perzik, lichte rozensmaak en een mineraal randje. In retsina-assemblages werkt hij vooral als de element dat de wijn frisser en levendiger houdt.
Assyrtiko in moderne stijl
Een derde, jongere keuze is Assyrtiko: de scherpe, ziltige druif van Santorini. Sommige hedendaagse retsina-makers blenden een klein percentage Assyrtiko in om hun wijn meer spanning en zuur te geven. Het is een moderne ingreep die de stijl een ander gezicht geeft, dichter bij de droge witte wijnen van de nieuwe Griekse wijnscene. Wie de klassieke retsina te zwaar vindt, drinkt vaak het liefst deze nieuwere versies.
Hoe retsina gemaakt wordt
De productie van retsina lijkt op die van een normale witte wijn, met één duidelijk extra moment: het toevoegen van hars.
Oogst en persen
Savatiano wordt meestal eind augustus en begin september geoogst. De druiven worden voorzichtig geperst om de schil zo min mogelijk te belasten. Voor retsina gaat het om sap zonder veel tannine; de hars zal zelf later het kruidige, bittere karakter geven.
Hars toevoegen tijdens de gisting
De kern van retsina zit in deze stap. Verse stukjes Aleppo-hars worden tijdens de gisting in linnen zakjes of direct in de most gehangen. Tijdens de gisting lossen de aromatische verbindingen op in de wijn. Dat moment is bepalend voor het eindresultaat. Verse hars geeft heldere dennenaroma's en kruidige geuren; oude, geoxideerde hars geeft een zwaarder, vetter karakter dat richting terpentine kan gaan. Goede producenten kiezen alleen voor verse hars van het laatste seizoen.
Filteren en bottelen
Na de gisting wordt de wijn van de hars gescheiden, gefilterd en gebotteld. De totale hoeveelheid hars in de fles ligt zoals gezegd tussen 0,15 en 1 procent, een minieme hoeveelheid die geur en smaak toch volledig bepaalt. De alcohol ligt meestal rond de 11 tot 12 procent.
Een goede manier om retsina te begrijpen, is twee glazen naast elkaar zetten: een eenvoudige Savatiano zonder hars en een ambachtelijke retsina op basis van dezelfde druif. We deden het in onze proeverij en het verschil was leerzaam. Niet alleen het aroma veranderde; de structuur in de mond werd ook anders. De hars geeft een lichte bitterheid en een langere, kruidige afdronk die je in de Savatiano alleen niet vindt.
Hoe retsina smaakt
Goede retsina smaakt anders dan de meeste mensen denken. De terpentine-associatie hoort bij massaproductie; in een verfijnde fles is de hars eerder een ondertoon dan een vloed.
Aroma
In de geur dominant: den, vers hars, kruiden zoals salie, rozemarijn en tijm, een lichte hint van mastiek en gember. Daaronder de fruittonen van de druif: groene appel, citroenschil, wat onrijpe peer. Een goed gemaakte retsina ruikt naar een wandeling door een mediterraan dennenbos in juni, niet naar een opslagloods voor verf.
Mondgevoel
In de mond is retsina droog, met levendige zuren en een lichte bitterheid die door de hars wordt aangebracht. Het body-gewicht is licht tot middelzwaar; de afdronk is kruidig en duurt langer dan je van een neutrale witte wijn verwacht. Een fles op temperatuur drinkt vrolijk weg; te warm wordt de hars zwaar.
De moderne renaissance van retsina
Retsina maakt sinds de jaren negentig een stille comeback door, vergelijkbaar met die van de Griekse wijn in het algemeen. Een nieuwe generatie wijnmakers nam de stijl serieus. Ze vroegen zich af waarom retsina überhaupt slecht moest smaken en gingen aan het werk.
Wat veranderde:
- Verse hars in plaats van oude voorraden. De hars wordt nu jaarlijks getapt van levende Aleppo-bomen. Verse hars geeft heldere, niet-vette aroma's.
- Minder hars per liter. Veel moderne retsina zit aan de onderkant van de wettelijke schaal (0,15 tot 0,3 procent in plaats van 0,8 tot 1 procent). De hars wordt accent in plaats van overheersing.
- Betere druifkwaliteit. Oude Savatiano-wijngaarden, kortere oogst, koele vinificatie. De druif krijgt eindelijk de aandacht die hij verdient.
- Korte, koele maceratie. De hars zit korter in contact met de wijn, wat de aromatische verbindingen subtieler integreert.
- Modern flesontwerp. Geen kartonnen wijnverpakking meer maar nette flessen met inhoudelijke etiketten.
Het resultaat is een wijn die zich opnieuw laat ontdekken. Tetramythos Retsina, Kechris Tear of the Pine en Gaia Ritinitis Nobilis zijn drie namen die internationaal opnieuw aandacht voor de stijl wekken. Geen van die wijnen zal de naam retsina ooit volledig wegpoetsen; de associatie met goedkope vakantiewijn zit te diep. Maar wie een keer een betere fles opentrekt, snapt waarom de stijl 2.000 jaar oud is geworden.
Retsina serveren en bewaren
Retsina vraagt niet om bijzondere wijnkennis, maar wel om een paar afspraken om hem op zijn best te krijgen.
Temperatuur
Schenk retsina tussen de 8 en 10 graden. Net iets minder koud dan je een doorsnee supermarktwit zou schenken. Te koud dempt de hars en de kruiden; te warm wordt de hars zwaar en vet. Een halfuur voor het schenken uit de koelkast halen is meestal goed. Bewaar je geen koelkast in de buurt, dan werkt een kwartiertje ijsbad ook.
Glas
Een normaal wit-wijnglas met een redelijke kelk volstaat. Te smalle glazen drukken de aroma's weg, te brede laten de hars uit balans raken. Vul het glas niet hoger dan een derde, zodat het aroma boven de wijn ruimte krijgt.
Bewaren
Retsina is geen wijn om weg te leggen. Drink hem binnen een tot drie jaar na de oogst, wanneer de frisheid de hars in balans houdt. Oude retsina verliest zuren en wordt vlak. Aangebroken flessen sluit je goed af en bewaar je rechtop in de koelkast, maximaal twee dagen. Verder lezen over bewaarvragen kan in onze gids wijn bewaren.
Retsina bij eten
Retsina is gemaakt voor de Griekse keuken. Dat is geen marketingframe; het is gewoon de manier waarop de smaak het beste valt. De kruidige bitterheid van de hars vraagt om olijfolie, citroen, kruiden en zout. Een paar combinaties die wat ons betreft bijna altijd werken:
- Mezze met feta, olijven en taramasalata. Klassiek, en niet voor niets.
- Gegrilde octopus of inktvis. De zilte zee-smaak vlecht zich met de hars.
- Sardientjes van de barbecue. Vet, citroen, hars; alles op zijn plaats.
- Gyros of souvlaki. De kruiden in het vlees haken in op de kruiden in de wijn.
- Dolmades en spanakopita. Druivenbladeren en spinazie houden van pittige witte wijn.
- Aubergine of courgette van de grill met olijfolie, oregano en citroen.
Buiten de Griekse keuken vind je verrassende matches in oosterse gerechten met koriander, gerookte vis en lichte aziatische bouillons. Wat niet werkt: zware sauzen, chocolade, rood vlees met truffel. Daar drukt de hars eerder dan dat hij vrolijk meedoet. Wil je dieper ingaan op combineren, lees dan onze hub over wijn en eten.
Retsina is geen wijn om te koken. De hars verandert bij verhitting en wordt scherp. Wil je een Griekse risotto of een pasta op witte wijn met Grieks accent, gebruik dan een eenvoudige Savatiano of Assyrtiko zonder hars en houd de retsina voor in het glas.
Mythes ontkracht
Goedkope retsina kan dat doen. Goede retsina niet. Het verschil zit in de versheid van de hars en de hoeveelheid. Wie alleen de variant uit een kartonnetje kent, drinkt een ander product dan wie een fles van een moderne maker opentrekt.
Retsina is een productiestijl. De druif is meestal Savatiano of een blend met Roditis en soms Assyrtiko. Diezelfde druiven leveren ook gewone droge witte wijn op; pas door toevoeging van hars wordt het retsina.
Verre van. Retsina is misschien de bekendste, maar de Griekse witte wijn draait inmiddels vooral om Assyrtiko, Malagousia en Moschofilero, allemaal zonder hars. Bij de rode wijnen domineren Xinomavro en Agiorgitiko. Meer hierover in onze gids over Griekse wijn.
Liever niet. Retsina is een wijn voor vroege consumptie. De zuren en de frisheid houden de hars in balans; verlies je die, dan verliest de wijn zijn aantrekkelijkheid. Een tot drie jaar na de oogst is de sweet spot.
Voor een groot deel klopt dat historisch beeld. Maar Grieken drinken zelf nog altijd retsina, vooral in Attica en op de eilanden. De moderne ambachtelijke versies krijgen bovendien internationale interesse. Het stempel "toeristenwijn" past steeds slechter bij de werkelijkheid.
Zin in iets eigenwijs?
Onze wijnen komen rechtstreeks van de boer. Geen supermarktmarges, geen tussenpersonen. Van frisse witte wijn die naast retsina staat tot eigen ontdekkingen die je nergens anders vindt.
Shop witte wijn →Alle wijnenWijn van de boer
Van frisse witte wijn tot soepele rode. Allemaal door ons geproefd, allemaal direct van de wijnboer.
Veelgestelde vragen
De vragen die we het vaakst krijgen over retsina.
Wat is retsina precies?
Retsina is een Griekse wijn waaraan tijdens de gisting hars van de Aleppo-pijnboom wordt toegevoegd. Het is geen druif, maar een stijl. Meestal is het een droge witte wijn op basis van de inheemse druif Savatiano, soms aangevuld met Roditis. De hars geeft de wijn een herkenbaar dennen- en kruidenaroma.
Waarom zit er hars in retsina?
In de oudheid werden Griekse wijnvaten en amforen verzegeld met pijnhars om zuurstof buiten te houden. Die hars gaf bijsmaak aan de wijn. Toen later de glazen fles de plaats van de amfora overnam, was de smaak zo bekend geworden dat producenten de hars bewust bleven toevoegen. Wat begon als bewaartruc werd een eigen wijnstijl.
Welke druif zit er in retsina?
Savatiano is de hoofdrolspeler. Het is een witte druif uit Attica, de regio rond Athene. Daarnaast wordt vaak Roditis gebruikt, een rozegrijze druif van de Peloponnesos. In moderne retsina komt soms ook Assyrtiko in de assemblage, voor extra zuren en spanning.
Hoe smaakt retsina?
Een goede retsina is droog en fris, met aroma's van den, hars, citrus en mediterrane kruiden zoals salie en rozemarijn. In de mond proef je levendige zuren, een lichte bitterheid van de hars en een lange, kruidige afdronk. Slechte retsina smaakt vooral naar terpentine; goede retsina is subtiel.
Op welke temperatuur drink je retsina?
Retsina serveer je goed gekoeld, rond 8 tot 10 graden. Te koud verdwijnt het aroma; te warm wordt de hars opdringerig. Een halfuur voor het schenken uit de koelkast op het aanrecht is een veilige vuistregel.
Hoe lang kun je retsina bewaren?
Retsina is een wijn om jong te drinken. Binnen één tot maximaal drie jaar na de oogst is hij op zijn best, omdat juist de frisheid de hars in balans houdt. Oude retsina verliest die balans en wordt vlak. Bewaar onaangebroken flessen op een koele, donkere plek; aangebroken in de koelkast, dicht en binnen twee dagen leeg.
Is retsina droog of zoet?
Retsina is bijna altijd droog. Er bestaat een zeldzame rosé-variant en een enkele licht zoete uitvoering, maar de klassieke retsina is een droge witte wijn met een alcoholgehalte rond de 11 tot 12 procent.
Bij welk eten past retsina?
Retsina is gemaakt voor de Griekse keuken. Hij werkt uitstekend bij feta, olijven, taramasalata, gegrilde octopus, sardines, gyros, souvlaki en mezze. De hars vlecht zich in de kruidige, ziltige smaken zonder ze weg te drukken. Buiten de Griekse keuken past retsina goed bij gerookte vis, oosterse gerechten met koriander en gegrilde groenten met citroen.
Hoeveel hars zit er in retsina?
Wettelijk mag retsina tussen de 0,15 en 1 procent dennenhars bevatten. Dat lijkt weinig, maar in geur en smaak is het direct merkbaar. Moderne producenten gebruiken meestal aan de onderkant van die schaal en kiezen voor verse hars, wat een fijnere wijn oplevert dan de zware massastijl van vroeger.
Waarom heeft retsina een slechte reputatie?
Decennialang werd retsina op grote schaal gemaakt voor de Griekse tafel en de toeristische markt. Goedkope producenten kozen voor maximale hars, lage druifkwaliteit en oude vaten. Dat leverde een platte, terpentine-achtige wijn op die generaties drinkers heeft afgeschrikt. De moderne, ambachtelijke retsina werkt aan herstel van de reputatie en is een totaal andere ervaring.
Wijn snappen, fles voor fles
Geen reclame, wel echte wijnkennis. Schrijf je in en ontvang onze nieuwe gidsen en proefnotities als eerste.