Sardegna wijn: Cannonau, Vermentino en oude stokken

In het kort

Waarom het eiland anders smaakt dan de rest van Italië

Sardinië is bestuurlijk Italiaans, maar wijnbouwkundig een eigen land. Het eiland ligt dichter bij Noord-Afrika dan bij Milaan, telt ruim 26.000 hectare wijngaard en werkt bijna volledig met eigen of Spaans geïmporteerde druiven. Dat verklaart waarom een Sardijnse fles zelden smaakt als een fles uit Toscane of Piemonte.

Vier eeuwen Aragonees en Spaans bestuur, van 1323 tot 1720, hebben op het eiland meer sporen achtergelaten dan een paar leenwoorden. In Alghero wordt nog altijd Catalaans gesproken, en de twee belangrijkste blauwe druiven van het eiland dragen namen die je ook in Spanje tegenkomt. Wie hier binnenkomt met een beeld uit ons overzicht van de Italiaanse wijnstreken dat op Sangiovese en Nebbiolo is gebouwd, komt bedrogen uit.

Bodem en wind

De bodem wisselt sterker dan de omvang van het eiland doet vermoeden. Gallura in het noordoosten staat op verweerd graniet, dat weinig water vasthoudt en witte wijn een zoutige spanning geeft. Het midden en zuiden zijn kalkrijk, de Marmilla en het Sarcidano hebben basalt van oude vulkanen, en langs de zuidwestkust ligt puur zand. Daar bovenop komt hoogte: van wijngaarden op zeeniveau tot percelen rond 600 tot 800 meter in de Barbagia.

De maestrale, de mistral uit het noordwesten, waait vooral van april tot oktober. Die wind koelt af, droogt het blad en drukt de schimmeldruk zo ver terug dat biologisch werken op Sardinië eerder de norm dan de uitzondering is. Veel kleine boeren spuiten nauwelijks, simpelweg omdat het niet nodig is.

Cannonau: de Grenache die Sardijns werd

Cannonau is de belangrijkste blauwe druif van Sardinië en genetisch identiek aan Grenache. De wijnen zijn vol, warm en hoog in alcohol, met zachte zuren, lichte tannine en rood fruit. Volgens Decanter beslaat de Cannonau di Sardegna DOC iets meer dan een kwart van het totale areaal van het eiland.

Over de herkomst wordt al decennia geruzied. De gangbare lezing is dat de druif in de veertiende eeuw met de Aragonezen meekwam, en het DNA-materiaal steunt dat: de grootste klonale variatie van Garnacha zit nog altijd in Aragon, en variatie wijst meestal naar het ontstaansgebied. Sardijnse onderzoekers wijzen daartegenover op druivenpitten uit nuraghische opgravingen bij Borore en in de Tirso-vallei, gedateerd rond 1200 tot 1300 voor Christus. Dat bewijst dat er hier al drieduizend jaar wijn wordt gemaakt. Het bewijst niet dat die pitten Cannonau waren zoals wij die nu kennen. Wij houden het eerlijk: de zaak is niet beslist.

Wat de DOC voorschrijft

Cannonau di Sardegna DOC geldt voor het hele eiland. De gewone rosso moet minimaal 12,5 procent alcohol halen. Voor Riserva ligt dat op 13 procent, met twee jaar rijping waarvan minstens zes maanden op hout. De aanduiding Classico vraagt 13,5 procent en mag alleen komen uit de provincies Nuoro en Ogliastra, het bergachtige binnenland waar de druif het langst thuis is.

Drie subzones mogen apart op het etiket: Nepente di Oliena rond het dorp Oliena, Jerzu in de Ogliastra en Capo Ferrato in de zuidoosthoek. Zie je een van die namen, dan koop je bijna altijd iets met meer karakter dan de basiswijn. Mamoiada, inmiddels de meest gezochte bron van Cannonau, heeft geen eigen subzone: die flessen komen meestal als Isola dei Nuraghi IGT op de markt.

In de neus zit rode kers, gedroogde aardbei en de kruidigheid van de macchia: tijm, mirte, laurier. Bij warmere jaargangen komt daar wat gedroogde vijg bij. Wil je weten hoe dezelfde druif zich elders gedraagt, lees dan onze gids over de Grenache-druif; het contrast met de Zuid-Franse stijl is groot.

Vermentino: het ziltige witte visitekaartje

Vermentino is de witte druif waarop Sardinië zijn reputatie bouwt. Vermentino di Gallura is de enige DOCG van het eiland: DOC sinds maart 1975, opgewaardeerd tot DOCG in september 1996. Ze omvat 23 gemeenten in het noordoosten en telt ongeveer 1.150 hectare ingeschreven wijngaard op verweerd graniet.

Het verschil met Vermentino di Sardegna DOC, die voor het hele eiland geldt, zit in dichtheid en spanning. Gallura levert strakkere, zoutere wijn met een langere finish. De eilandbrede DOC is ruimer van opzet, meestal ronder en bijna altijd goedkoper. Beide zijn droog; er bestaat geen zoete versie waar je per ongeluk in trapt.

In het glas: peer, witte perzik, limoen en pompelmoes, met een minerale ondertoon en een zoutje. Op de finish komt een licht bittertje dat vaak als groene amandel wordt omschreven. Dat is geen fout maar een kenmerk. Wine Folly wijst dat toe aan het hoge fenolgehalte van de druif. Producenten die de wijn romiger willen, laten de malolactische omzetting doorlopen; wie de strakke stijl wil, blokkeert die.

Schenken op 8 tot 10 graden, niet kouder, anders verdwijnt precies dat zoutje. Meer over de druif zelf staat in wat Vermentino precies is.

Carignano del Sulcis: oude stokken in puur zand

Het Sulcis in het zuidwesten heeft iets wat bijna nergens in Europa nog bestaat: wijngaarden op eigen wortel. De DOC bestaat sinds juni 1977 en beslaat Sulcis-Iglesiente plus de eilanden Sant'Antioco en San Pietro. De kustbodem bestaat voor meer dan negentig procent uit zand, en in zulk zand kan druifluis haar cyclus niet voltooien.

Het gevolg: de stokken hoefden hier nooit op Amerikaanse onderstam te worden geënt. Er staan nog ongeënte wijngaarden, piede franco in het Italiaans, van ruim honderd jaar oud. Dat is een van de grootste concentraties pre-phylloxera-wijnstokken van Europa, en het is geen marketingverhaal maar een bodemkundig toeval. Decanter telt ongeveer 1.700 hectare Carignano in het Sulcis en wijst erop hoe goed die oude stokken standhouden tegen zilte wind en toenemende droogte.

De druif zelf komt volgens ampelografen uit Cariñena in Aragon, waar hij Mazuelo heet, en in Catalonië Samso. Wereldwijd staat er ruim 80.000 hectare van, wat hem het elfde meest aangeplante ras maakt. Wat je in het Sulcis proeft, staat daar ver vanaf: donker fruit, drop, een zoute afdronk en tannine die stevig is zonder ruw te worden. Terre Brune van Cantina di Santadi is de fles die de streek in de jaren tachtig op de kaart zette. Hoe de druif elders werkt, staat in Carignan.

De vergeten klassiekers: Vernaccia, Malvasia, Monica en Nuragus

Achter Cannonau en Vermentino ligt een tweede laag die de meeste kopers nooit zien. Sardinië telt tientallen eigen rassen, en een paar daarvan leveren wijn die je nergens anders vindt. Ze zijn niet altijd makkelijk, ze zijn vrijwel nooit duur, en ze vertellen meer over het eiland dan de exportflessen.

Let op de naamsverwarring bij Vernaccia. De Vernaccia di Oristano is een compleet andere druif dan de Vernaccia di San Gimignano uit Toscane. Dezelfde naam, geen familie, totaal andere wijn. Wie de Oristano-versie voor een frisse witte wijn aanziet, schrikt bij de eerste slok.

Bij de rode rassen zijn Bovale en Cagnulari de twee om te onthouden. Beide leveren donkere, kruidige wijn met meer tannine dan Cannonau, en beide worden vooral rond Sassari en in het zuiden aangeplant. Ze duiken steeds vaker op bij kleine producenten die af willen van de gedachte dat Sardinië alleen Cannonau kan.

DOCG, DOC en IGT: wat het etiket je hier vertelt

Sardinië heeft een DOCG, zeventien DOC-appellaties en een reeks IGT-aanduidingen. Anders dan in de meeste Italiaanse regio's ligt de kwaliteitsvolgorde hier niet netjes op die piramide. Sommige van de duurste en best beoordeelde wijnen van het eiland dragen bewust de laagste aanduiding.

Die laatste rij is de belangrijkste. Wie op Sardinië een blend maakt die buiten de DOC-regels valt, of Cannonau uit Mamoiada bottelt zonder aan de Classico-eisen te willen voldoen, kiest voor Isola dei Nuraghi IGT. Turriga van Argiolas, jarenlang de bekendste topwijn van het eiland, staat in diezelfde categorie. Beoordeel hier dus de maker, niet de afkorting.

Wat een goede Sardijnse wijn kost

Sardinië is een van de laatste plekken in West-Europa waar kwaliteit en prijs nog redelijk in verhouding staan. In Nederlandse winkels begint bruikbare eilandwijn rond 8 euro, ligt de interessante middenmoot tussen 13 en 20 euro, en betaal je pas boven de 25 euro voor de echte specialiteiten. Onderstaande staffel gebruiken we zelf als richtlijn.

Bij DIRT. koop je rechtstreeks bij de wijnboer, zonder importeur en zonder groothandel ertussen. Dat scheelt meestal twee marges op precies dezelfde fles. Wat er nu ligt, staat in onze Italiaanse selectie.

Waar Sardijnse wijn bij past aan tafel

De keuken van het eiland is schapen, brood, vis en veel zout. Dat maakt de combinaties eenvoudiger dan je zou denken: de wijnen zijn precies op die keuken gebouwd. Vermentino bij alles uit zee, Cannonau bij alles van het vuur, Carignano bij alles wat lang gestoofd heeft.

Twee valkuilen. Serveer Cannonau niet op kamertemperatuur; bij 20 graden gaat de alcohol domineren en verdwijnt het fruit. Zestien tot zeventien graden is genoeg. En zet Vermentino niet bij zware sauzen op basis van room, want dan wint het bittertje het van de vis. Meer combinaties staan in onze gids over wijn bij vis, en wie het eiland op de barbecue vertaalt, kijkt bij wat je schenkt bij vlees van het vuur.

De Blue Zone-mythe: word je ouder van Cannonau?

Nee, en dat verhaal verdient een eerlijk antwoord. De Ogliastra en de provincie Nuoro staan bekend als Blue Zone, een gebied met opvallend veel honderdjarigen. Sinds die naam viel, wordt Cannonau verkocht met de claim dat hij twee tot drie keer zo veel polyfenolen bevat als andere rode wijn. Die claim is nooit hard gemaakt.

Wij verkopen wijn, dus we zouden dit verhaal makkelijk kunnen laten staan. Doen we niet. Cannonau is de moeite waard omdat hij goed smaakt, eerlijk geprijsd is en van kleine boeren komt die hun eigen oogst nog kennen. Dat is een betere reden dan een gezondheidsclaim die bij de eerste controle uit elkaar valt.

Wat je met een gerust hart wel kunt aannemen: op Sardinië wordt wijn nog vrijwel altijd bij eten gedronken, in kleine glazen, verspreid over een maaltijd. Dat gebruik is gezonder dan de fles zelf ooit kan zijn. Een overzicht van alle streken die we behandelen, staat op de pagina met alle wijnregio's in de gids.