Setúbal wijn: één streek, twee wijnwerelden
Setúbal wijn is twee wijnen die toevallig dezelfde postcode delen. Aan de ene kant de amberkleurige, versterkte Moscatel de Setúbal die maanden op zijn eigen schillen ligt. Aan de andere kant droge rode Palmela, gebouwd op Castelão uit hete zandgrond. Dit is hoe je ze uit elkaar houdt.
In het kort
- Twee wijnen, één streek. DOC Setúbal is de versterkte zoete Moscatel, DOC Palmela is droge rode wijn op Castelão.
- Sinds 1907 afgebakend. Na de Douro een van de oudste beschermde herkomstgebieden van Portugal.
- Minimaal 85 procent Moscatel in de versterkte wijn, minimaal 67 procent Castelão in een rode Palmela.
- Uniek detail: de wijn blijft na het versterken drie tot zes maanden op de schillen. Vandaar de sinaasappelschil-toon.
- Prijs. Een instapfles kost vaak 10 tot 15 euro; de zoete witte wijnen uit deze categorie geven veel smaak voor dat geld.
Wat is Setúbal wijn
Setúbal wijn komt van de Península de Setúbal, het schiereiland tussen de estuaria van de Taag en de Sado, pal onder Lissabon. De naam dekt twee wijnen die niets met elkaar te maken hebben: de versterkte, amberkleurige Moscatel de Setúbal, en de droge rode wijn van DOC Palmela op de druif Castelão.
Die dubbelheid is precies waarom de streek zo vaak verkeerd wordt begrepen. Wie in Nederland naar Setúbal zoekt, komt bijna altijd uit bij een zoet flesje bij het dessert. Logisch, want de Moscatel is het uithangbord en werd in 1907 als een van de eerste Portugese gebieden afgebakend. Alleen de Douro was eerder, in 1756.
In volume is het beeld omgekeerd. Ruwweg vier vijfde van de productie gaat de fles in onder de regionale aanduiding Península de Setúbal. DOC Palmela is goed voor iets meer dan een tiende, en de beroemde Moscatel voor nog geen tiende van het totaal. Het bekendste product van de streek is dus ook het zeldzaamste.
Wil je eerst het grotere plaatje, lees dan onze gids over Portugese wijn. Setúbal is daarin de streek die het dichtst bij Lissabon ligt en het verst van de clichés.
Tussen Taag en Sado: zand, kalk en zeewind
De Península de Setúbal telt circa negenduizend hectare wijngaard, verdeeld over dertien gemeenten in het district Setúbal. Het landschap valt in twee delen uiteen: vlakke, diepe zandgronden in het binnenland rond Palmela, en kalkrijke hellingen in de Serra da Arrábida vlak aan de Atlantische kust.
Bronnen verschillen over het exacte areaal. Wines of Portugal houdt het op ongeveer achtduizend hectare, de regionale wijncommissie komt op zo’n negenduizendvijfhonderd. De Moscatel-aanplant zelf is klein: rond de driehonderddertig hectare. Dat maakt de wijn eerder een niche dan een massaproduct.
De Arrábida als koelkast
De Serra da Arrábida is sinds 1976 natuurpark en beslaat ongeveer 108 vierkante kilometer kalksteen boven zee. De hoogte en de nabijheid van de oceaan halen de scherpe randen van een verder mediterraan klimaat met hete droge zomers en milde natte winters. Op die hellingen ligt het zwaartepunt van de goede Moscatel.
Het zand van de vlakte heeft een tweede verhaal. Toen de druifluis eind negentiende eeuw door Europa trok, bood de zandbodem hier natuurlijke bescherming: in zulk los zand komt het beestje niet goed vooruit. Terwijl elders alles opnieuw geplant moest worden, bleven hier oude stokken staan.
Moscatel de Setúbal: hoe die amberkleurige wijn ontstaat
Moscatel de Setúbal is een versterkte wijn van minimaal 85 procent Moscatel Graúdo of Moscatel Roxo. Tijdens de gisting gaat er druivendestillaat bij, waardoor de gist stopt en natuurlijke suiker achterblijft. Daarna gaat de wijn maanden terug op de Moscatel-schillen. Dat laatste maakt hem uniek onder de versterkte wijnen.
- Plukken. Moscatel Graúdo, in de rest van de wereld bekend als Muscat of Alexandria, wordt rijp geoogst op de kalkhellingen en de zandranden.
- Versterken. Halverwege de gisting gaat er neutraal druivendestillaat bij. De gist valt stil, de restsuiker blijft in de wijn.
- Schilmaceratie. De wijn blijft daarna drie tot zes maanden op de schillen liggen, soms langer. Hier komt de sinaasappelschil vandaan.
- Persen en rijpen. Na het aftappen gaat de wijn op hout. Witte Moscatel de Setúbal moet minimaal 18 maanden rijpen, Moscatel Roxo minimaal 36.
- Blenden. Veel huizen bouwen leeftijdsblends: Superior, 10 anos, 20 anos. Dat getal is de gemiddelde vatleeftijd, geen oogstjaar.
Die schilmaceratie is de reden dat deze wijn zoveel meer bite heeft dan je van een zoete Muscat verwacht. Wijnschrijvers omschrijven het resultaat vaak als een kruising tussen een zuidelijke Franse Muscat en een tawny port; Wine Folly beschrijft de stijl en het productieproces in vergelijkbare bewoordingen.
Begin niet bij de instapfles maar bij een 10 anos als je wilt begrijpen waar het over gaat. In onze proeverij lag het verschil groter dan het prijsverschil: de jonge versie is sinaasappel en abrikoos, de tienjarige krijgt er noot, karamel en een zoutige rand bij die de zoetheid in balans houdt.
Het huis dat de moderne stijl vormgaf is José Maria da Fonseca, opgericht in 1834 in Vila Nogueira de Azeitão. Bacalhôa, het vroegere J.P. Vinhos, is de tweede naam die je in vrijwel elke wijnkaart tegenkomt. De wijn was ooit hofwijn: Lodewijk XIV liet er volumes van naar Versailles komen.
Palmela en Castelão: de droge kant van het schiereiland
DOC Palmela dekt de droge wijnen van de streek. In rood moet minimaal 67 procent Castelão in de fles zitten, aangevuld met Trincadeira, Aragonez, Syrah of Cabernet Sauvignon. Wit gaat vooral op Fernão Pires, Arinto en Moscatel. Het gebied beslaat Setúbal, Palmela, Montijo en de parochie Castelo in Sesimbra.
Castelão heet hier ook Periquita, Portugees voor parkiet. Die naam komt niet uit de ampelografie maar uit de handel: rond 1850 begon José Maria da Fonseca zijn Castelão onder de merknaam Periquita te bottelen, en het merk werd zo bekend dat het synoniem werd met de druif.
Waarom zand het verschil maakt
Castelão rijpt laat en vraagt warmte. Op de meeste Portugese plekken blijft hij daardoor stug en kruidig-groen. De hete zandvlaktes rond Palmela zijn een van de weinige plaatsen waar de druif werkelijk volledig rijp wordt, en dat hoor je in het glas: rode bes en pruim, een aardse ondertoon, tannine die stevig is zonder je mond droog te trekken.
Grote namen zitten hier ook. Casa Ermelinda Freitas is een familiebedrijf uit 1920 in Fernando Pó, inmiddels vijfde generatie en met zo’n 25 miljoen liter per jaar een van de grootste producenten van Portugal. Onder de regionale aanduiding komen daar internationale druiven bij, en ook Touriga Nacional, de druif die de droge leisteenwijnen uit de Douro draagt.
De druiven van de Península de Setúbal
De streek draait om twee druiven: Castelão voor rood en Moscatel Graúdo voor de versterkte wijn. Daaromheen ligt een brede tweede rij, want de regionale aanduiding Península de Setúbal laat ook Touriga Nacional, Aragonez, Syrah, Cabernet Sauvignon en Merlot toe. Dat verklaart het grote stijlverschil tussen twee flessen uit dezelfde streek.
Blauwe druiven
- Castelão (Periquita). De ruggengraat. Rode bes, pruim, aarde, een rokerige rand bij ouderdom.
- Trincadeira. Kruidig en peperig, wordt vaak als bijdruif ingezet voor frisheid.
- Aragonez. De Portugese naam voor Tempranillo, zoals je die ook in de Tempranillo-wijnen van Rioja vindt.
- Touriga Nacional en Syrah. Vooral in regionale blends, voor kleur en structuur.
Witte druiven
- Moscatel Graúdo. Muscat of Alexandria, de basis van Moscatel de Setúbal.
- Moscatel Roxo. Zeldzame variant met roze-paarse besjes, meer zuur, geur van gedroogde rozen.
- Fernão Pires. Aromatisch, bloemig, goed voor toegankelijke droge witte wijn.
- Arinto. De zuurleverancier van Portugal, houdt blends fris in een warm klimaat.
Moscatel is geen aparte druivenfamilie maar de Portugese naam binnen de Muscat-familie, een van de oudste druivengroepen die we kennen. Decanter zet Muscat, Moscatel en Moscato naast elkaar en laat zien hoeveel stijlen onder één naam schuilgaan. Hoe die familie zich over Europa verspreidde, staat in onze pagina over de Muscat-druif.
Hoe Setúbal wijn smaakt
Een jonge Moscatel de Setúbal ruikt naar sinaasappelschil, oranjebloesem en abrikoos, en smaakt zoet met een verrassend stevige zuurlijn. Naarmate hij ouder wordt, verschuift dat naar marmelade, rozijn, karamel en walnoot, en wordt de kleur van goudgeel naar diep koper. Het alcoholgehalte ligt doorgaans rond de 17 tot 18 procent.
De droge kant is een ander verhaal. Een rode Palmela zit meestal in het middenvolle segment: rood fruit, pruim, aarde en een lichte peperigheid, met tannine die aanwezig is maar niet schuurt. Jong is hij sappig en direct; met wat houtrijping wordt hij vleziger en donkerder van toon.
Eerlijke kanttekening: niet elke Moscatel is de moeite. De goedkoopste flessen missen de schilmaceratie-diepte en blijven hangen in plakkerig sinaasappelsnoep. Kijk op het etiket of er een leeftijdsaanduiding staat. Staat er niets, dan gaat het bijna altijd om de instapstijl. Meer over de families binnen deze categorie lees je in onze gids over zoete wijn.
Setúbal naast port, madeira en Beaumes-de-Venise
Alle vier zijn het versterkte wijnen, maar ze verschillen in druif, moment van versterken en rijping. Moscatel de Setúbal is de enige die na het versterken nog maanden op de schillen blijft liggen. Dat geeft hem een bittertje van sinaasappelschil dat de andere drie missen.
Wie het rijtje wil doorlopen: we hebben aparte gidsen over porto uit de Douro en over Madeira en de estufagem-methode, en een breder overzicht in de gids over versterkte wijn.
Wat je bij Setúbal wijn eet
De klassieke match voor Moscatel de Setúbal is dessert met noot, karamel of gedroogd fruit: amandeltaart, crème brûlée, appeltaart, vruchtencake. De regel is simpel: het gerecht mag niet zoeter zijn dan de wijn, anders proeft de wijn zuur en dun.
- Blauwe kaas. De combinatie die het vaakst wordt onderschat. Zout tegen zoet, en de zuren van de wijn vegen de vettigheid weg.
- Amandel- en notendesserts. Bolo de amêndoa, tarte tatin met noten, biscotti.
- Pure chocolade. Werkt vanaf ongeveer 70 procent cacao, daaronder wordt het snel te zoet.
- Foie gras of paté. Klassieke tegenstelling, en een goedkoper alternatief voor Sauternes.
Voor de droge rode Palmela ligt het anders. Die vraagt om gegrild vlees, gestoofd varkensvlees, chorizo of een stevige stoofpot met peulvruchten. In Portugal zelf komt hij op tafel bij lamsvlees en bij carne de porco à alentejana. Meer combinaties vind je in onze kaasgids, bij welke wijn bij dessert past en in het overzicht van wijn bij chocolade.
Kopen, schenken en bewaren
Een standaard Moscatel de Setúbal ligt in Nederlandse winkels vaak rond de 10 tot 15 euro per fles van 75 centiliter. Versies met leeftijdsaanduiding en de zeldzame Moscatel Roxo liggen daar duidelijk boven. Droge rode Palmela vind je meestal in het segment eronder, wat hem tot een van de betere koopjes uit Portugal maakt.
Etiket lezen in drie stappen
- Zoek de aanduiding. Staat er Setúbal of Moscatel de Setúbal, dan is het de versterkte wijn. Staat er Palmela, dan is het droog.
- Kijk naar de leeftijd. Superior, 10 anos of 20 anos verwijzen naar gemiddelde vatrijping, niet naar een oogstjaar.
- Let op Roxo. Het woord Roxo betekent een andere druif, meer zuur en een hogere prijs. Geen marketingterm.
Schenken doe je koel, rond 10 tot 12 graden, in een klein glas met een bolle kelk. Een portie van 60 tot 75 milliliter is ruim voldoende. Te koud schenken drukt de aroma’s weg; op kamertemperatuur wordt de wijn stroperig.
Bewaren is nauwelijks een probleem. Door alcohol en suiker houdt een aangebroken fles met de kurk erop in de koelkast makkelijk enkele weken tot een paar maanden. Ongeopend kan een goede Moscatel de Setúbal jarenlang liggen zonder achteruit te gaan. De droge Palmela is daar gevoeliger voor: die drink je doorgaans binnen vijf jaar na de oogst.
Setúbal staat voorlopig niet in ons eigen rek. Zoek je wel wijn van kleine familiebedrijven die rechtstreeks aan je verkopen, kijk dan bij onze rode wijnen of blader door de andere streken in de wijngids.
Geen tussenpersoon, wel de boer
Setúbal ligt nog niet in ons rek. Wel dezelfde soort makers: kleine familiebedrijven die hun eigen prijs bepalen en rechtstreeks aan jou verkopen.
Bekijk de rode wijnen →Onze wijnboerenZin in iets stevigs en eerlijks?
Castelão vind je bij ons niet, maar wel rode wijnen van boeren die op vergelijkbaar arme grond werken en hun eigen fles vullen.
Veelgestelde vragen over Setúbal wijn
De vragen die we het vaakst krijgen over Moscatel de Setúbal en Palmela.
Wat is Setúbal wijn precies?
Is Moscatel de Setúbal hetzelfde als port?
Hoeveel procent Moscatel moet er in een Moscatel de Setúbal zitten?
Wat betekent 10 anos of 20 anos op het etiket?
Wat is het verschil tussen Moscatel de Setúbal en Moscatel Roxo?
Welke druif zit er in een rode Palmela?
Waarom groeit Castelão juist in Palmela zo goed?
Hoe schenk je Moscatel de Setúbal?
Hoelang blijft een geopende fles Moscatel de Setúbal goed?
Wat kost een goede fles Setúbal wijn?
Nieuwe wijnboer, nieuwe oogst, nieuwe gids?
Updates met aanbiedingen, de nieuwste flessen, korte verhalen van wijnboeren of nieuwe artikelen in de wijngids.