Somontano wijn: de Spaanse streek onder de Pyreneeën

In het kort

Wat is Somontano-wijn?

Somontano is een Spaanse DO in de provincie Huesca, in de voorbergen van de centrale Pyreneeën. De naam betekent letterlijk “onder de berg”. De streek telt ongeveer 4.000 hectare wijngaard rond het stadje Barbastro, kreeg haar beschermde herkomst in 1984 en maakt rode, witte en roséwijn.

Dat klinkt als een gewone Spaanse streek, maar Somontano is dat niet. Terwijl bijna heel wijnbouwend Spanje leunt op wat er al eeuwen stond, herbouwde deze streek zichzelf in de jaren tachtig met druiven uit Frankrijk en Duitsland. Chardonnay, merlot, cabernet sauvignon, gewürztraminer. Wie hier blind proeft, gokt zelden op Spanje.

Tegelijk is het de enige plek ter wereld waar je moristel en parraleta serieus tegenkomt. Twee blauwe druiven die de vorige eeuw bijna verdwenen en die nu, in kleine hoeveelheden, weer worden aangeplant. Die combinatie, internationale ambitie plus een lokale rariteit, is precies wat Somontano interessant maakt.

Onder de Pyreneeën: hoogte, klimaat en bodem

De wijngaarden liggen grotendeels tussen 350 en 650 meter hoogte, met uitschieters tot bijna 1.000 meter in de hoogste hoeken. De bergen breken de noordenwind, de rivieren Vero, Cinca en Alcanadre geven water, en er valt zo’n 500 millimeter regen per jaar. Voor Spaanse begrippen is dat veel.

De cijfers verklaren de stijl beter dan welke proefnotitie ook. Gemiddeld rond de 11 graden op jaarbasis, ongeveer 2.700 uur zon, zomers die overdag ruim boven de 26 graden uitkomen en winters die onder nul duiken. Het grote verschil tussen dag en nacht in augustus en september is de sleutel: de druif rijpt overdag door en koelt ’s nachts terug, waardoor aroma en zuur behouden blijven.

De bodem is bruinig, kalkhoudend zand-leem met alluviale inbreng. Arm, weinig vruchtbaar, maar uitstekend doorlatend. Wortels gaan diep, opbrengsten blijven vanzelf bescheiden, en na een regenbui staat er geen water in de rijen. Dat laatste is in een streek met 500 millimeter neerslag geen detail.

Van kloosterwijngaard naar DO in 1984

Er wordt in deze hoek al wijn gemaakt sinds de tweede eeuw voor Christus, toen de Romeinen hun wijnbouw meebrachten. In de middeleeuwen namen kloosters het over en breidden ze de aanplant uit. Aan het eind van de negentiende eeuw was het areaal een veelvoud van vandaag, met export tot in Zuid-Amerika.

Toen kwam de druifluis. Eerst profiteerde Somontano nog van de ellende in Frankrijk, dat plotseling wijn moest inkopen. Daarna sloeg het insect hier zelf toe en stortte alles in. Wat overbleef was leeggelopen platteland en coöperatiewijn in bulk. Dat duurde tot in de jaren zeventig.

De herstart begon rond 1980 en was radicaal. In plaats van het oude te herstellen, kozen de nieuwe bodega’s voor moderne kelders en internationale druiven. In 1984 volgde de DO-status. Viñas del Vero werd in 1986 opgericht, en 1992 was het scharnierjaar: dat jaar opende Enate zijn kelder en nam Viñas del Vero een nieuwe in gebruik. Vanaf dat moment telde Somontano mee in Spanje.

De namen die je op etiketten tegenkomt

Viñas del Vero is de grootste en heeft het brede gamma, van frisse chardonnay tot gewürztraminer. Enate koppelt zijn wijnen aan hedendaagse kunst, met een ander kunstwerk op elk etiket. Bodega Pirineos werkt het meest met de lokale druiven. Blecua is het topcuvée-project, Sommos viel op met een spectaculaire kelder en Laus zit in het middensegment. Internationaal kreeg de streek serieuze aandacht toen Decanter een regioprofiel met tien aanraders publiceerde.

Vijftien druiven: internationaal én bijna uitgestorven

De DO staat vijftien druiven toe: acht blauwe en zeven witte. Blauw zijn cabernet sauvignon, merlot, syrah, tempranillo, garnacha tinta, pinot noir, moristel en parraleta. Wit zijn chardonnay, gewürztraminer, macabeo, garnacha blanca, riesling, sauvignon blanc en alcañón. Zes van die vijftien zijn niet-Spaans.

Die verhouding is uniek. In Rioja is tempranillo de baas, in Priorat garnacha en cariñena, in Rueda verdejo. In Somontano staan Franse druiven vooraan op het etiket zonder dat iemand zich daarvoor verontschuldigt. De reden is simpel: er viel na de druifluis weinig te beschermen, dus koos men wat het beste rijpte op deze hoogte.

Chardonnay werd het uithangbord voor wit. De frisse, ongehoute versies zijn scherper en citrusachtiger dan de meeste chardonnay uit warmere streken, de gerijpte versies krijgen boter en hazelnoot mee. Gewürztraminer is het tweede visitekaartje: lychee, rozen en een volle mond, een druif die volgens de druivengids van Wine Folly tot de meest aromatische ter wereld hoort en in Spanje verder nauwelijks serieus wordt aangeplant.

Bij rood zie je twee sporen. Enerzijds merlot, cabernet sauvignon en syrah, vaak als blend en met beperkte houtrijping. Anderzijds de Spaanse basis: tempranillo en garnacha, die het hier soepeler en frisser doen dan in het hete binnenland.

Moristel, parraleta en alcañón: de lokale drie

Moristel is een blauwe druif die vrijwel alleen in Aragón voorkomt. De schil is dun, het sap oxideert makkelijk en de wijn is licht van kleur met matige tannine en veel kruidigheid. Hij staat op minder dan twee procent van het areaal, want hij vraagt in kelder en wijngaard meer werk dan hij oplevert.

Parraleta is het tweede geval. In 1975 stond die druif nog op ruim twintig procent van de aanplant, tegen het begin van deze eeuw was daar een fractie van over. De bessen zijn klein, de wijn heeft veel kleur, stevige fenolen en goed zuur. Precies daarom komt hij terug: als blendpartner die structuur en frisheid geeft aan zachte merlot.

Alcañón is de witte rariteit. Lange tijd werd hij verward met macabeo, tot DNA-onderzoek uitwees dat het een aparte druif is. Er stond in 2016 nog ongeveer 27 hectare van, wat hem tot een van de zeldzaamste druiven van Spanje maakt. De wijn is licht, fris en citrusachtig.

Hoe smaakt Somontano?

Moderner en frisser dan de meeste Spaanse klassiekers. De witte wijnen zijn aromatisch met stevig zuur, de rode zitten tussen Spaans fruit en Frans hout in: donker fruit, kruiden, fijne tannine en meestal een korte houtrijping in plaats van jarenlang vat. Wie oxidatieve, vanillezoete Spaanse wijn zoekt, zit hier verkeerd.

Wit

Ongehoute chardonnay geeft groene appel, citroen en een kalkachtige afdronk. Gehoute versies gaan richting boter, hazelnoot en rijpe peer. Gewürztraminer is de tegenpool: lychee, rozenblad, soms een zweem gember, en een mond die vol aanvoelt terwijl de wijn droog is. Macabeo levert het neutrale, prettige huiswijnwit.

Rood

Jonge rode wijn zonder hout smaakt naar braam en pruim met een kruidige rand. De cuvées met vatrijping krijgen cederhout, tabak en zwarte peper mee, maar zelden de zware kokosvanille van lange Amerikaanse eik. Moristel valt eruit door zijn lichte kleur en peperige geur.

Rosé

In Spanje zelf is rosado uit Somontano populairder dan de export doet vermoeden. Meestal van garnacha of merlot, met rood fruit en genoeg zuur om aan tafel te functioneren. Ook Navarra is daar sterk in, en de twee streken lijken op dat punt op elkaar.

Somontano naast Rioja, Ribera del Duero en Navarra

Somontano is kleiner, jonger en Franser dan de bekende Spaanse namen. Waar Rioja op tempranillo en lange vatrijping draait en Ribera del Duero op krachtige tinto fino, leunt Somontano op internationale druiven, hoogte en zuur. Dat maakt de wijnen toegankelijker jong, maar minder geschikt om tien jaar weg te leggen.

In de praktijk kies je Somontano als je iets wilt dat ’s zomers koel kan en niet naar zaagsel smaakt. Zoek je juist die diepe, houtgerijpte Spaanse stijl, dan zijn de wijnen van Ribera del Duero of een klassieke reserva een logischer adres. En wil je begrijpen hoe deze streken zich tot elkaar verhouden, dan geeft ons overzicht van wijn uit Spanje de kaart in één keer weer. Aan de andere kant van Aragón, richting de kust, zit met Priorat nog een compleet ander uiterste: leisteen, oude garnacha en veel meer alcohol.

Wat eet je erbij?

Somontano is eettafelwijn, geen borrelwijn. Het zuur is hoog genoeg om vet te doorbreken en het hout zit meestal niet in de weg. Dat maakt de streek breder inzetbaar dan de meeste Spaanse klassiekers, die vaak om geroosterd vlees vragen voordat ze op hun plek vallen.

• Chardonnay zonder hout. Gebakken witvis, gegrilde asperges, een quiche met prei. Ook prima bij paella met vis.
• Chardonnay met hout. Kip uit de oven, romige pasta, oude Gouda van een jaar of twee.
• Gewürztraminer. Thaise curry, gerookte eend, blauwaderkaas. De aromatiek houdt stand tegen pittige gerechten waar de meeste witte wijn op stukloopt.
• Jonge rode. Chorizo, tapas, gegrilde groente, pizza. Licht koelen op ongeveer 15 graden.
• Houtgerijpte rode. Lamsbout, entrecote, gestoofde bonen met spek.
• Rosé. Serranoham, tomatensalade met olijfolie, gefrituurde inktvis.

Een eerlijke kanttekening: de gehoute rode cuvées uit deze streek zijn zelden zo krachtig als een Ribera. Zet je ze naast een zwaar gekruide stoofpot, dan verdwijnen ze. Dan kun je beter een stevige rode wijn uit een warmere hoek pakken.

Kopen, prijs en bewaren

In Nederland ligt de instap rond 7 tot 9 euro, de kern van de streek tussen 10 en 16 euro en de topcuvées boven de 25 euro. De prijs-kwaliteitverhouding is gunstiger dan in Rioja, simpelweg omdat de naam minder bekend is. Je betaalt hier voor de wijn, niet voor de streek.

Bewaren doe je met mate. Witte wijnen drink je binnen twee tot drie jaar, jonge rode binnen vier. De houtgerijpte rode cuvées van cabernet, merlot of syrah houden acht tot twaalf jaar vol, maar dat geldt alleen voor de duurdere flessen met echte structuur. Een Somontano van 8 euro wordt niet beter van vijf jaar wachten, hoe verleidelijk de gedachte ook is.

Schenken: wit op 8 tot 10 graden, gewürztraminer eerder op 10 dan op 8, want te koud verlies je het aroma. Rood op 15 tot 16 graden, dus koeler dan de kamer. Jonge rode wijn mag een halfuur in de koelkast voor je hem opent.