Etna wijn: vulkaanwijn van Sicilië

In het kort

Wat is Etna wijn

Etna wijn is wijn uit de Etna DOC, de denominatie die sinds 1968 de hellingen van de vulkaan Etna beslaat, in het oosten van Sicilië. Het is de oudste denominatie van het eiland. Twintig gemeenten in de provincie Catania mogen de naam voeren, van Randazzo in het noorden tot Biancavilla in het zuidwesten.

Wat de streek apart zet, is niet het klimaat van Sicilië maar de hoogte. Een wijngaard op 900 meter op een berg die zelf boven de drieduizend meter uitkomt, koelt 's nachts fors af. Die dag-nachtwisseling houdt het zuur in de druif overeind terwijl de suiker doorloopt. Het resultaat smaakt eerder naar Noord-Italië dan naar het zuiden.

De vulkaan is bovendien niet stil. Erupties, aslagen en lavastromen hebben de bodem in de loop van eeuwen laag voor laag opnieuw samengesteld, en per perceel anders. Dat is de kern van het verhaal: op de Etna verandert de wijn over een afstand van een paar honderd meter, en de streek heeft daar een systeem omheen gebouwd.

Een wijngaard op een actieve vulkaan

De bodem van de Etna bestaat uit lava, as, lapilli en zwart vulkanisch zand. Elke lavastroom heeft zijn eigen ouderdom en samenstelling, en daarmee zijn eigen structuur, waterhuishouding en mineraalgehalte. Een van de bekendste percelen van het gebied ligt op een stroom uit 1566. Andere delen zijn duizenden jaren oud. Dat is de reden dat men hier over percelen praat en niet over de streek als geheel.

Volgens de regiogids van Wine Folly over de Etna liggen de wijngaarden verspreid tussen ongeveer 300 en 1.200 meter, terwijl het reglement de DOC-zone officieel afbakent tussen ruwweg 450 en 1.100 meter. De vulkaan heeft een basisomtrek van ongeveer 140 kilometer, en op de top raken tien gemeenten elkaar.

Waarom hier nog ongeënte stokken staan

De druifluis phylloxera heeft eind negentiende eeuw vrijwel heel Europa gedwongen om over te stappen op Amerikaanse onderstammen. Op de Etna ging dat anders. De luis komt slecht vooruit in fijn vulkanisch zand, en de schade bleef grotendeels beperkt tot ongeveer 400 meter en lager, waar sedimentaire grond overheerst. Hoger op de berg staan daardoor nog ongeënte stokken van tachtig tot honderdveertig jaar oud, en op een enkel perceel nog ouder.

Die oude stokken staan meestal in alberello, de struikvorm zonder draad, op smalle terrassen met muurtjes van gestapelde lavasteen. Mooi om te zien, en bruut om te bewerken: plukken gebeurt met de hand, een machine komt er niet doorheen. Dat verklaart een groot deel van de prijs op het etiket.

Nerello Mascalese, de druif achter Etna Rosso

Nerello Mascalese levert de rode wijn van de Etna. DNA-onderzoek met 52 merkers wees uit dat de druif een natuurlijke kruising is van Sangiovese en Mantonico Bianco. Hij rijpt laat: op de hoogste percelen loopt de pluk door tot eind oktober en soms tot in november, weken later dan in de rest van Sicilië.

In het glas is de kleur bleek, soms zo bleek dat mensen aan een zware rosé denken. Laat je daar niet door misleiden. Het zuur is hoog, de tannine fijnmazig maar aanwezig, en na een paar jaar fles komen tabak, gedroogde kruiden en een ijzerachtige toon boven het fruit uit. De vergelijking met Pinot Noir gaat op voor de geur; voor de structuur zit je dichter bij Nebbiolo.

De tweede rode druif is Nerello Cappuccio, ook Mantellato genoemd. Die mag tot twintig procent in de blend en levert kleur en een aardse, bijna koffieachtige toon. Als tegenwicht tegen de bleekheid van Mascalese is dat handig, maar in zijn eentje mist Cappuccio de spanning.

Wil je weten waarom die fijne tannine anders aanvoelt dan de grovere variant uit warmere streken, dan legt onze pagina over tannine in wijn uit wat er in je mond gebeurt.

Carricante en het witte hart van Milo

Carricante is de witte druif van de Etna en groeit vooral op de oosthelling, met uitzicht op de Golf van Taormina. Ook hij rijpt laat, en juist dat maakt de koele, natte oosthelling geschikt. De wijn is slank, ziltig en scherp van zuur, met citrus, groene appel en een venkel- of anijstoon.

Eén gemeente heeft een eigen status: Milo. Alleen daar mag Etna Bianco Superiore vandaan komen, met minstens tachtig procent Carricante tegen zestig procent voor gewone Etna Bianco. De wijngaarden lopen er tot rond de negenhonderd meter door. Het klimaat is er koeler en vochtiger dan elders op de berg, en dat is precies wat een laatrijpende witte druif nodig heeft.

Carricante heeft één eigenschap die zelden op het etiket staat: hij rijpt goed op fles. Na een jaar of vijf komt er een petroleumtoon in die je normaal van gerijpte Riesling kent. Wie het gewend is, vindt dat het beste moment van de wijn. Wie het niet gewend is, schrikt ervan. De aanvullende witte druif in het reglement is Catarratto, dat tot veertig procent mag; die geeft body en wat rondere appel, maar minder spanning.

De vier hellingen van de berg

De Etna wordt traditioneel in vier versanti verdeeld, en die indeling verklaart nog altijd het meeste over wat er in de fles zit. De noordhelling is het domein van de rode wijn, de oosthelling dat van de witte. Zuidoost is warmer en ronder, zuidwest het kleinst en droogst.

Op het etiket zie je die hellingen zelden staan. Wat je wel ziet, is de naam van een contrada, en daaruit kun je met een kaart afleiden waar je zit. Een fles uit Randazzo of Castiglione di Sicilia komt van het noorden; staat er Milo, dan houd je een wit uit het oosten vast.

Contrade, 142 percelen met een eigen naam

Een contrada is een afgebakend perceel met een eigen naam, juridisch erkend als Unità Geografica Aggiuntiva. Een wijziging van het reglement erkende er in 2011 honderddrieëndertig. In november 2022 bracht het consortium een nieuwe kaart uit met honderdtweeënveertig contrade, negen meer dan daarvoor.

Die verdeling is scheef, en dat zegt iets. Volgens het bericht van Decanter over de nieuwe contrade-kaart liggen er 41 in Castiglione di Sicilia en 25 in Randazzo, samen goed voor bijna de helft. Verder: 20 in Zafferana Etnea, 13 in Piedimonte Etneo, 10 in Linguaglossa, 9 in Trecastagni, 8 in Milo, 6 in Viagrande, 5 in Biancavilla, 4 in Santa Venerina en 1 in Santa Maria di Licodia. Op de kaart vormen ze een hoefijzer dat van noord naar zuidwest om de vulkaan loopt.

In datzelfde bericht noemt Marc de Grazia van Tenuta delle Terre Nere de Etna de Bourgogne van de Middellandse Zee, vanwege de extreme verscheidenheid van de bodems. Dat is marketing en observatie tegelijk. De vergelijking gaat op waar het om versnippering gaat, en gaat mank waar het om leeftijd gaat: het contrade-systeem is een jaar of vijftien oud, niet acht eeuwen.

De stijlen en de regels van Etna DOC

De Etna DOC kent vijf stijlen, met per stijl een eigen minimum aan druivenaandeel en alcohol. Rood en rosé delen dezelfde druivenregel; wit heeft een aparte, strengere variant voor Milo. De mousserende wijn wordt op fles hergist en moet minstens achttien maanden op de gist liggen.

De streek wil verder. In november 2023 kondigden de producenten aan dat ze het traject naar DOCG in gaan, de hoogste Italiaanse classificatie. Decanter beschreef de plannen: Carricante toestaan in de mousserende wijn, een pas dosé-stijl mogelijk maken, opbrengsten per contrada begrenzen, meer contrade in het reglement opnemen en de gemeentenaam op het etiket toestaan wanneer alle druiven van dat grondgebied komen. Zou het lukken, dan wordt Etna de tweede DOCG van Sicilië na Cerasuolo di Vittoria. Het traject loopt nog, dus koop geen fles op die belofte.

Groot is de streek niet. In 2024 werd voor ongeveer 1.347 hectare wijn aangemeld onder de DOC, door zo'n 474 wijnboeren; tien jaar eerder waren dat er nog 203. Het consortium telt rond de 220 bedrijven en gemiddeld zo'n zes miljoen flessen per jaar. Ter vergelijking: dat is minder dan een grote Bordeaux-gemeente in haar eentje maakt. Om de kwaliteit vast te houden mag de aanplant tot juli 2027 met maximaal vijftig hectare per jaar groeien.

Hoe Etna wijn smaakt

Etna Rosso ruikt naar granaatappel, zure kers en hibiscus, met bloedsinaasappel eroverheen. In de mond is hij slank, met hoog zuur en een tannine die eerder droogt dan grijpt. Etna Bianco is scherp en ziltig, met citrus, groene appel en anijs, en een afdronk die lang doorloopt zonder zwaar te worden.

In onze proeverij hebben we een Etna Rosso van 16 euro blind naast een Bourgogne rouge van rond de 25 euro gezet. De helft van de tafel zat op Bourgogne bij het verkeerde glas. Het verschil zat niet in kwaliteit maar in textuur: de Etna was hoekiger en had meer wrijving, de Bourgogne ronder en zachter aan de randen. Wie een lichtere rode wijn zoekt met meer greep, zit hier goed.

Wat je bijna nooit vindt op de Etna is nadrukkelijk nieuw hout. De meeste producenten werken met grote gebruikte foeders of beton, juist omdat de druif zo doorzichtig is. Een zware vanilletoon dekt hier af wat de fles interessant maakt. Onder de natuurwijnmakers van de berg gaat dat nog een stap verder; lees dan wat wij onder natuurwijn verstaan.

Wat je bij Etna wijn eet

Hoog zuur en fijne tannine maken Etna wijn makkelijk aan tafel. Rood gaat verder dan je bij die bleke kleur verwacht en houdt zich staande bij gegrild vlees; wit vraagt om zee. De ziltige toon van Carricante en de ansjovis, sardine en zeebaars van de Siciliaanse kust zijn geen toeval.

Zoek je bredere combinaties, dan helpen onze pagina's over welke wijn bij vis past, de juiste wijn bij pizza en wat je schenkt bij Italiaans eten je verder. Voor de rode kant is vlees en wijn combineren het startpunt.

Etna wijn kopen, bewaren en schenken

Reken op 15 tot 22 euro voor een goede instap-Etna, 25 tot 40 euro voor een wijn van een enkele contrada en 40 euro of meer voor Riserva en topcuvées. Onder de 12 euro wordt het zeldzaam, en dat is logisch: handpluk op terrassen op 800 meter kost simpelweg meer dan machinaal oogsten in de vlakte.

Schenk Etna Rosso op 15 tot 16 graden, dus iets koeler dan je bij rood gewend bent. Boven de 18 graden valt het fruit weg en blijft alcohol over. Etna Bianco gaat op 10 tot 12 graden; te koud en de ziltige laag verdwijnt. In onze uitleg over de juiste schenktemperatuur staan de bandbreedtes per stijl.

Bewaren en decanteren

Een gewone Etna Rosso drinkt prima binnen twee tot vijf jaar. Contrada-wijnen en Riserva gaan vaak tien tot vijftien jaar mee, en goede Etna Bianco Superiore uit Milo houdt het geregeld acht tot tien jaar vol. Wat dat betekent voor je kelderkast lees je bij praktische bewaartips.

Eerlijk is eerlijk: DIRT. heeft op dit moment geen wijnboer van de Etna in het assortiment. We werken rechtstreeks met de boeren die we kennen, en op deze berg is dat er nog geen. Wat we wel hebben zijn Italiaanse flessen van families die op dezelfde manier werken: kleine oogsten, handpluk, geen tussenhandel. Wie erachter zitten lees je bij onze wijnboeren.