Rheingau wijn: droge riesling uit een bocht in de Rijn

In het kort

Wat is Rheingau wijn?

Rheingau wijn komt uit een van de dertien Duitse wijnstreken, gelegen op de rechteroever van de Rijn tussen Hochheim am Main in het oosten en Lorch in het westen. Het gebied telt ongeveer 3.117 hectare wijngaard, waarvan 2.355 hectare beplant is met riesling. Wit is 85 procent van de productie, rood 15 procent, en de stijl is tegenwoordig overwegend droog.

Dat maakt de Rheingau klein. Buurregio Rheinhessen is er ruim acht keer zo groot als, en zelfs de Pfalz is meer dan het dubbele. Wat de Rheingau uitzonderlijk maakt is niet de omvang maar de concentratie: nergens anders in Duitsland staat zo'n groot deel van de wijngaard vol met een enkele druif. Ruim 78 procent riesling is een aandeel dat je in de rest van de wijnwereld nauwelijks tegenkomt buiten de Elzas.

De streek is opgedeeld in 129 Einzellagen, de Duitse term voor een individuele wijngaard. Sommige daarvan zijn wereldberoemd: Steinberg, Erbacher Marcobrunn, Rudesheimer Berg Schlossberg, Kiedricher Grafenberg. Andere staan op etiketten die je in Nederland nooit tegenkomt. Wie het Duitse etiket eenmaal doorheeft, koopt hier scherper dan waar ook. Wij hebben daar een aparte gids over hoe je een Duits etiket leest.

De rest van het areaal is klein grut, maar niet zonder belang: ongeveer 390 hectare spatburgunder (pinot noir), plus bescheiden stukjes weisser burgunder, grauburgunder, muller-thurgau, chardonnay en sauvignon blanc. Over de rode kant later meer, want die is interessanter dan het aandeel doet vermoeden.

De bocht in de Rijn die alles verklaart

De Rijn stroomt door Duitsland vrijwel onafgebroken naar het noorden, maar bij Wiesbaden draait de rivier ongeveer dertig kilometer naar het westen voordat hij bij Assmannshausen zijn noordelijke koers hervat. In die bocht ligt de complete rechteroever ineens pal op het zuiden. Dat is de reden dat de Rheingau bestaat, en de reden dat hij precies daar ophoudt waar hij ophoudt.

Het effect is groter dan een kaart laat zien. Op deze breedtegraad, rond de vijftigste parallel, is riesling een druif die tot ver in oktober aan de stok moet blijven hangen. Elke graad telt. Een helling op het zuiden vangt in de nazomer merkbaar meer zon dan een vlak perceel, en de Rijn zelf is hier honderden meters breed: het water kaatst licht terug en dempt de temperatuurschommelingen tussen dag en nacht. Achter de wijngaarden liggen de beboste uitlopers van de Taunus, die de koude noordenwind tegenhouden. Rivier voor, bos achter, helling ertussen.

Binnen die dertig kilometer zit meer variatie dan je zou denken. In het regioportret van Decanter beschrijft Stephen Brook hoe de percelen dicht bij het water het warmst zijn, terwijl de wijngaarden verder landinwaarts koeler blijven en een langer groeiseizoen krijgen. Dat verschil van een paar honderd meter levert twee verschillende wijnen op van dezelfde druif in hetzelfde jaar.

Het volledige gebied strekt zich over zo'n vijftig kilometer uit, van vlak bij Frankfurt via Wiesbaden tot Lorch. De beroemde oost-westas Hochheim tot Rudesheim beslaat daarvan ongeveer dertig kilometer. Wie de streek per fiets doet, heeft aan een dag genoeg.

Bodems en dorpen: van kwartsiet tot Hochheimer sediment

De Rheingau heeft geen enkele bodem, maar drie duidelijke zones. In het westen bij Rudesheim liggen verweerde kwartsiet en leisteen op steile hellingen. In het midden, rond Johannisberg, Winkel, Oestrich en Hattenheim, overheersen loss en leem op zachtere glooiingen. In het oosten, bij Hochheim aan de Main, ligt beschutte sedimentaire grond. Elke zone geeft een ander soort riesling.

West: steil, steenachtig, gespannen

De Rudesheimer Berg is het visitekaartje van de streek en tegelijk het lastigste stuk werk. Decanter beschrijft Berg Roseneck als de steilste laag van wijnhuis Leitz, met hellingen tot 62 graden, op verweerde kwartsiet en leisteen ten westen van Rudesheim. Op die bodem worden de wijnen strak, rokerig en bijna zoutig. Ze hebben ook het langste geduld nodig: een jonge Berg Schlossberg is vaak nog gesloten.

Midden: loss, leem en de klassiekers

Dit is het gedeelte van de ansichtkaarten. Schloss Johannisberg, Schloss Vollrads, Kloster Eberbach, Steinberg, Erbacher Marcobrunn. Loss houdt water vast en geeft ronde, rijpere wijnen met geel steenfruit. Wie de Rheingau leert kennen, begint hier, al is het maar omdat deze namen op de meeste Nederlandse kaarten staan.

Oost: Hochheim, apart en robuust

Hochheim ligt niet aan de Rijn maar aan de Main en hoort er strikt genomen als uitloper bij. Brook schrijft in Decanter dat de beschutte sedimentaire bodems bij Hochheim de rijkste en stevigste wijnen van de streek geven. Dat klopt met wat wij proeven: brede, aardse riesling met minder scherpe randen.

Verder oostelijk liggen nog Eltville, Walluf, Rauenthal en Kiedrich, elk met een eigen signatuur. In Geisenheim staat bovendien het onderzoeksinstituut voor wijnbouw, fruitteelt en tuinbouw, waar generaties Duitse wijnmakers zijn opgeleid. Dat verklaart voor een deel waarom het technische niveau in deze streek zo hoog ligt.

Hoe Rheingau-riesling smaakt

Klassieke Rheingau-riesling is droog, heeft hoge frisse zuren en een middelvol lijf, met aroma's van gele perzik, rijpe appel, mandarijnschil en een rokerige, steenachtige ondertoon. Het alcoholpercentage ligt bij droge versies meestal tussen 12 en 13 procent. In de mond eindigt zo'n wijn hard en schoon, niet zacht.

Het verschil met de Riesling van de Mosel is in een blindproeverij vrijwel altijd te maken. Mosel is lichter, vaak 8 tot 11 procent alcohol, met groen appel en limoen en een hogere kans op restsuiker. Rheingau heeft meer gewicht, geler fruit en een strakkere finale. Wie droge witte wijn zoekt met karakter en niet met houtsmaak, zit hier goed.

Rijpe Rheingau-riesling ontwikkelt na een jaar of zes tot acht een geur die vaak petroleum of kerosine wordt genoemd. Dat klinkt als een fout maar is het niet; het is een aromastof die bij riesling ontstaat door zon en ouderdom. Sommige drinkers vinden het het mooiste wat riesling doet, anderen haken erop af. Weet vooraf tot welke groep je hoort voordat je een kist wegzet.

Droog of zoet: waar de verwarring vandaan komt

De Rheingau heeft een reputatie voor zoete wijn en een productie die overwegend droog is. Die scheefstand is te dateren: in de jaren zeventig was volgens Decanter ongeveer 70 procent van de Rheingau-wijn behoorlijk zoet, gemaakt met sussreserve, ongegist druivensap dat na de gisting werd toegevoegd. Daarvoor waren de wijnen juist droog, simpelweg omdat de techniek om een gisting te stoppen nog niet bestond.

Wat in die zoete jaren gebeurde, was slecht voor de streek. Restsuiker maskeerde matige kwaliteit en te hoge opbrengsten. In 1984 richtte Bernhard Breuer samen met onder anderen graaf Matuschka-Greiffenclau van Schloss Vollrads daarom de vereniging Charta op: hogere eisen dan de wijnwet van 1971 voorschreef, en een vaste stijl van halfdroge wijnen met 9 tot 12 gram restsuiker tegenover hoge zuren.

Charta was in feite een protestbeweging tegen het eigen imago van de streek. Dat het veertig jaar later nog steeds niet helemaal is gelukt, zegt vooral iets over hoe hardnekkig een reputatie is. Voor jou als koper is het eenvoudig: kijk naar het woord op het etiket, niet naar de streeknaam.

Er is nog een woord dat je bijna alleen in deze streek tegenkomt: Selection. Volgens de Duitslandgids van Wine Folly wordt die term specifiek gebruikt voor handgeoogste Rheingau-wijnen. Kom je hem tegen, dan weet je in elk geval dat er iemand met een schaar door de wijngaard is gelopen.

Erstes Gewachs en Grosses Gewachs op het etiket

Erstes Gewachs is de Rheingau-aanduiding voor droge wijn uit een geclassificeerde topwijngaard, uitsluitend van riesling of spatburgunder. Ze bestaat sinds de oogst 1999 en is wettelijk verankerd in de deelstaat Hessen. Grosses Gewachs is de vergelijkbare aanduiding van de producentenvereniging VDP, die geen deel uitmaakt van de Duitse wijnwet. Sinds jaargang 2012 gebruiken de VDP-leden in de Rheingau die landelijke term.

De volgorde is historisch belangrijk. De wijnwet van 1971 had verklaard dat alle wijngaarden gelijkwaardig waren, wat in een streek met Steinberg en Erbacher Marcobrunn een absurditeit was. Breuer en Matuschka-Greiffenclau vochten daarom in de jaren negentig voor een classificatie die de beste lagen weer bij naam mocht noemen. Decanter dateert de definitieve goedkeuring op eind 2000; de Duitse bronnen noemen 1999 als eerste jaargang onder het label. Hoe je het ook telt: de Rheingau was de eerste Duitse streek met een juridisch vastgelegde wijngaardclassificatie, voordat de VDP in 2002 met de zijne kwam.

Wat betekent zo'n aanduiding praktisch? Vooral: minder druiven per hectare. In de uitleg van Decanter over Grosses Gewachs staat dat een Grosses Gewachs maximaal 50 hectoliter per hectare mag opbrengen, met volledig rijpe, met de hand geoogste druiven, en dat de wijn pas op 1 september van het jaar na de oogst wordt vrijgegeven. Ter vergelijking: het wettelijke maximum in de Rheingau ligt op 88 hectoliter per hectare, de VDP hanteert in deze streek 75, en topbedrijven zakken vrijwillig naar 50 tot 60.

De geschiedenis die de rest van de wijnwereld heeft gekopieerd

Drie woorden die op Duitse etiketten over de hele wereld staan, komen uit deze streek: Spatlese, Kabinett en het Engelse hock. De Rheingau heeft in achthonderd jaar meer wijnbouwbegrippen geleverd dan enige andere Duitse regio, en dat komt door twee instellingen: een cisterciënzerklooster en een prinsbisschoppelijk landgoed.

Kloster Eberbach en het woord Kabinett

Kloster Eberbach werd in 1136 gesticht vanuit Clairvaux en was het eerste cisterciënzerklooster op de oostoever van de Rijn. Op zijn hoogtepunt beheerde het klooster 300 hectare wijngaard, het grootste bezit van middeleeuws Europa. De monniken legden de beste vaten apart in een kelder die de Cabinetkeller heette. Uit die gewoonte komt het latere Duitse predicaat Kabinett. Het klooster werd op 18 september 1803 opgeheven; sinds 2003 bewerkt Hessische Staatsweinguter Kloster Eberbach hier 238 hectare, het grootste aaneengesloten wijnbedrijf van Duitsland.

Schloss Johannisberg en de te late koerier

In 1720 en 1721 lieten de vorst-abten van Fulda de berg van Johannisberg vrijwel volledig met riesling herbeplanten: 293.950 stokken, minstens 30.000 per hectare. De wijnregiogids van Wine Folly noemt dit de eerste massale aanplant van riesling ter wereld. Het landgoed geldt sindsdien als het oudste rieslingdomein dat er is.

In 1775 gebeurde daar het beroemdste ongeluk uit de wijngeschiedenis. De koerier die de oogsttoestemming van de vorst-abt moest brengen, was acht dagen te laat. De druiven hadden intussen edelrot gekregen. Er werd toch geoogst, en op 10 april 1776 noteerde beheerder Johann Michael Engert dat hij nog nooit zo'n uitmuntende smaak had meegemaakt. Het monument van de Spatlesereiter staat er nog steeds.

Hochheim, hock en een Engelse koningin

Het Engelse woord hock, generieke term voor Rijnwijn, is een verbastering van Hochheim. Vanaf de eerste helft van de zeventiende eeuw noemden de Engelsen witte wijn uit de Rheingau zo, simpelweg omdat Hochheimer niet uit te spreken was. Koningin Victoria bezocht Hochheim in 1845 met prins Albert. In 1850 stuurde wijngaardeigenaar Georg Michael Papstmann wijn naar het Engelse hof met het verzoek zijn perceel naar haar te mogen vernoemen; op 5 december van dat jaar kreeg hij toestemming. Op 24 mei 1854, haar vijfendertigste verjaardag, onthulde hij midden in de vijf hectare grote wijngaard een monument dat er nog steeds staat: de Konigin Victoriaberg.

Nog wat data voor wie van jaartallen houdt. Riesling wordt volgens Decanter voor het eerst in een document genoemd in 1435. Pinot noir is in de Rheingau vastgelegd vanaf 1470. De eerste officiële wijngaardclassificatie kwam er in 1867, kort nadat Pruisen het hertogdom Nassau had ingelijfd. Deze streek houdt al bijna zes eeuwen bij wat er gebeurt.

De rode kant: spatburgunder uit Assmannshausen

De Rheingau maakt ook rode wijn, en wel op ongeveer 390 hectare, goed voor iets meer dan 12 procent van het areaal. Vrijwel alles daarvan is spatburgunder, de Duitse naam voor pinot noir. Het hart van die productie ligt in Assmannshausen, precies op het punt waar de Rijn zijn bocht verlaat en weer noordwaarts gaat.

De beroemde laag heet Hollenberg. Hessische Staatsweinguter bezit daar 23,1 hectare. De bodem is leisteenachtig en de hellingen zijn steil, wat een pinot oplevert die lichter en aardser is dan een Bourgogne uit hetzelfde prijssegment: rode bes, veenachtige kruiden, fijne tannine. Wie pinot noir uit Frankrijk gewend is, moet even omschakelen.

Historisch is Assmannshausen wel de sleutel tot een groter verhaal. Pinot noir staat er al sinds minstens 1470 vastgelegd, ruim voordat riesling de streek overnam. De Rheingau was dus ooit veel roder dan nu, en de huidige 12 procent is een restant, geen experiment.

Rheingau of Mosel: welke kies je?

Kies Rheingau als je droge riesling wilt met gewicht, geel steenfruit en een strakke finale, en Mosel als je liever lichte, lagere-alcoholwijn drinkt met groen fruit en vaak een zoetje. Beide zijn riesling van wereldniveau, maar ze doen iets anders met dezelfde druif. Wine Folly noemt precies deze twee streken als bron van de beste rieslings ter wereld.

Zit je ertussenin, dan zijn er twee logische derde opties. De Nahe ligt qua stijl precies tussen de twee in en is nog altijd ondergewaardeerd. De Pfalz is warmer en voller, met meer rijp fruit en een royaler lijf. Alle vier de streken staan uitgebreider beschreven bij de andere wijnstreken in de wijngids.

Een praktische regel die bij ons vrijwel altijd opgaat: eet je vis of asperges, dan wint de Rheingau. Eet je iets met een zoete of pittige component, dan wint de Mosel. Dat komt niet door kwaliteit maar door restsuiker, en restsuiker is een gereedschap, geen fout.

Kopen, schenken en bewaren

Reken op 10 tot 15 euro voor een instap-Rheingau, 18 tot 30 euro voor een dorps- of lagenwijn van een goed huis, en 35 euro of meer voor een Erstes Gewachs of Grosses Gewachs. Schenk droge riesling op 10 tot 12 graden, niet kouder, en bewaar hem liggend en donker. Een goede droge Rheingau drinkt vijf tot tien jaar mee, een topwijngaard aanzienlijk langer.

Waar het misgaat, is de onderkant. Supermarktflessen met alleen het woord Rheingau op het etiket komen vaak van hoge opbrengsten uit vlakke percelen en smaken dun en zuur zonder de kern die je in deze streek zoekt. Dat is geen snobisme: bij 88 hectoliter per hectare krijg je nu eenmaal een andere wijn dan bij 50. Onder de tien euro kun je in Duitsland beter naar een goede gutswein uit de Pfalz kijken.

Schenken

De meeste Nederlandse adviezen zetten witte wijn op 6 tot 8 graden. Doe dat niet bij deze wijnen. Bij 6 graden ruik je vrijwel niets en proef je alleen zuur. Op 10 tot 12 graden komt het perzikfruit los en valt de zuurgraad op zijn plaats. Meer daarover in onze gids over de juiste schenktemperatuur.

Bij welk eten

Droge riesling uit de Rheingau is een van de beste eetwijnen die er zijn, juist door die zuren. Hij werkt uitstekend bij wijn bij asperges, een combinatie waar de meeste witte wijnen op stuklopen. Ook bij gebakken vis en schelpdieren is het een veilige keuze; wij hebben apart uitgewerkt wat er bij vis werkt. Bij pittig eten pak je liever een halbtrocken, want dan koelt de restsuiker de hitte.

Bewaren

Een droge Rheingau-riesling van 12 euro drink je binnen drie jaar. Een lagenwijn van 25 euro zit vaak op zijn mooist tussen jaar vier en jaar acht. Een Erstes Gewachs of GG uit een goed jaar kan makkelijk vijftien jaar mee, maar heeft de eerste vijf jaar weinig te vertellen. Schroefdop is hier geen minpunt: veel Duitse topbedrijven gebruiken hem juist voor lange bewaring.

Wij hebben zelf geen Duitse wijnboer in het assortiment, dus we sturen je hier niet naar onze eigen schappen. Wil je wel zien wat wij aan droge, zuurgedreven witte wijn van kleine Europese boeren hebben staan, kijk dan bij onze witte wijnen.