Trentino-Alto Adige wijn: bergwijn met twee talen

In het kort

Wat is Trentino-Alto Adige wijn?

Trentino-Alto Adige is de noordelijkste wijnregio van Italië, opgebouwd rond de vallei van de rivier de Adige tussen Trento en de Oostenrijkse grens. De regio telt 15.800 hectare wijngaard en maakte in 2022 ongeveer 1.325.000 hectoliter wijn, waarvan ruim 70 procent wit. Dat maakt haar klein in volume en groot in reputatie.

De regio bestaat uit twee autonome provincies die eeuwenlang een andere kant op keken. Alto Adige, ook wel Südtirol, hoorde tot 1919 bij Oostenrijk en is nog altijd overwegend Duitstalig. Trentino eronder is Italiaanstalig. Op wijnetiketten zie je dat verschil meteen terug: een fles uit Termeno kan Gewürztraminer heten, een fles uit Tramin exact hetzelfde, in de andere taal.

Wat de twee bindt is de manier van etiketteren. Waar je in Toscane of Bordeaux vooral namen van gebieden en châteaus leest, staat hier de druif groot op het etiket. Dat maakt de regio ongewoon toegankelijk: je weet wat je koopt voordat je de kurk eruit trekt. Meer over de Italiaanse indeling van herkomsten staat in onze gids over wijn uit Italië.

Nog een cijfer dat de regio tekent: er is geen enkele DOCG. Negen DOC's dekken 84 procent van de productie, en in Alto Adige loopt dat op tot 98 procent, het hoogste aandeel van heel Italië. Kwaliteitscontrole is hier geen uitzondering maar de norm.

Twee provincies, twee wijnculturen

Alto Adige is klein, Duitstalig en coöperatief: ongeveer 5.400 hectare, verdeeld over zo'n 5.000 wijnboeren, van wie het grootste deel zijn druiven aan een coöperatie levert. Trentino is groter in areaal, Italiaanstaliger en bekend van twee dingen: mousserende Trentodoc en de rode Teroldego. Wie de regio wil begrijpen, moet die twee helften uit elkaar houden.

Die coöperaties zijn geen zwaktebod. Kelders als Terlan, Tramin, Kurtatsch en St. Michael-Eppan werken met leden die soms nog geen hectare bezitten, en selecteren streng per perceel. Het resultaat is een middenklasse die in weinig andere regio's bestaat: instapwijnen die netjes gemaakt zijn, en selectiewijnen die met Bourgogne durven meepraten.

In onze proeverij viel vooral op hoe consistent de stijl is. Van vijf willekeurige Alto Adige-witten uit hetzelfde jaar week er geen enkele echt af qua zuurgraad. Dat is comfortabel als je iets zoekt dat gewoon klopt, maar het maakt de regio ook wat voorspelbaar. Wie verrassing zoekt, kijkt beter naar de witte wijnen van Friuli, waar meer met huid en amfoor wordt geëxperimenteerd.

Hoogte, bodem en klimaat

De wijngaarden liggen tussen 200 en 1.000 meter hoogte, en dat hoogteverschil is de motor van de stijl. Overdag warmt de valleibodem stevig op, 's nachts zakt koude lucht van de Dolomieten naar beneden. Dat dag-nachtverschil houdt zuurgraad en aromastoffen vast, waardoor de wijnen fris blijven zonder onrijp te smaken.

De bodems variëren sterk over korte afstand. Decanter beschrijft de ondergrond van Alto Adige als een mix van zandige mergel en kalksteen tot leisteen en porfier, het roodpaarse vulkanische gesteente rond Bolzano. Kalk geeft spanning en zout in witte wijn, porfier geeft de warmte en de donkere kern die je in Lagrein terugvindt.

Dan is er nog de Ora, de wind die in de middag vanaf het Gardameer de vallei in trekt. Die droogt de trossen na regen en houdt schimmeldruk laag, wat het makkelijker maakt om biologisch te werken. Het is een van de redenen dat de regio relatief weinig hoeft te spuiten.

De witte wijnen: van Pinot Grigio tot Kerner

Witte wijn is hier hoofdzaak: ruim zeventig procent van de productie. De stijl is bijna altijd droog, strak en zonder zware houtinvloed, met alcohol rond 12,5 tot 13,5 procent. Chardonnay en Pinot Grigio zijn de grootste druiven, maar de karakterwijnen komen van Pinot Bianco, Gewürztraminer en de bergdruiven van de Valle Isarco.

De drie die je het vaakst tegenkomt

• Pinot Grigio. Vergeet de waterige supermarktversie. Op hoogte geeft deze druif citrus, groene peer en een zilte afdronk. Het verschil met de industriële stijl leggen we uit in onze gids over Pinot Grigio.
• Pinot Bianco. De stille favoriet van de regio, in Duitstalige dorpen Weissburgunder. Appel, amandel, weinig geur maar veel structuur. De riserva's uit Terlan zijn befaamd om hun houdbaarheid.
• Chardonnay. Vaak zonder nieuw hout gemaakt, waardoor de druif frisser blijft dan je gewend bent. Hoe hout de smaak stuurt lees je in het stuk over Chardonnay.

De aromatische en de alpiene

Gewürztraminer is de bekendste specialiteit. De druif dankt haar naam aan het dorp Tramin, ook wel Termeno, midden in Alto Adige. Wine Folly noemt Alto Adige de thuisbasis van deze druif, met lychee, rozenblad en gember als herkenningspunten. Lokaal wordt hij vaak droger gemaakt dan de Elzasser versie. Zie ook onze pagina over deze aromatische druif.

Hoger de bergen in, in de Valle Isarco of Eisacktal, staan de percelen die tot bijna duizend meter reiken. Daar groeien Sylvaner, Kerner, Riesling en Grüner Veltliner, met een zuurgraad die bijna Duits aandoet. In Trentino gebeurt hetzelfde met Müller-Thurgau van hooggelegen percelen in Val di Cembra, waar de druif veel spannender uitpakt dan in het vlakke land.

De rode wijnen: Schiava, Lagrein en Teroldego

Rode wijn is hier de minderheid, maar wel een eigenzinnige. Vier druiven doen het werk: Schiava voor lichte, koel te drinken wijn, Lagrein voor donkere en stevige, Teroldego voor kruidige rode uit Trentino en Marzemino voor sappige, simpele flessen. Daarnaast is Pinot Nero de laatste twintig jaar sterk opgekomen.

Schiava, in het Duits Vernatsch, was ooit de meest geplante druif van de regio en is nu goed voor zo'n negen procent van het areaal. De wijn is bleek, licht, met aardbei en een amandelbittertje in de afdronk. Decanter beschrijft de kerngebieden als Santa Maddalena boven Bolzano, de Lago di Caldaro en de heuvels rond Merano, waarbij in Santa Maddalena tot vijftien procent Lagrein bij de Schiava mag.

Lagrein is het tegendeel: diep paars, stevig getannineerd, met pruim, cacao en een donkere kruidigheid. De thuisbasis ligt in Gries, een wijk van Bolzano waar de zomers tot de warmste van Italië horen. Een goede Lagrein riserva heeft vijf jaar nodig voordat de tannine soepel wordt.

In Trentino is Teroldego de trots. Het Teroldego Rotaliano DOC ligt op de grindvlakte Campo Rotaliano bij Mezzolombardo, waar de wijn kleur en kruidigheid krijgt die aan een lichte Syrah doen denken. Marzemino, de rode druif uit Vallagarina, is bescheidener en werd nota bene in Mozarts Don Giovanni bezongen. Voor de opkomst van Pinot Nero op hoogte, zie onze uitleg over deze veeleisende blauwe druif. Wie liever meteen proeft, kijkt in ons schap met rode wijnen.

Trentodoc: mousserende wijn uit de Alpen

Trentodoc is mousserende wijn uit Trentino, gemaakt volgens de traditionele methode met een tweede gisting op fles. De denominatie werd in 1993 erkend en was daarmee de eerste Italiaanse DOC die uitsluitend voor deze methode bestaat. Toegestane druiven zijn Chardonnay, Pinot Nero, Pinot Bianco en Pinot Meunier.

De geschiedenis begint eerder. Giulio Ferrari stichtte zijn huis in 1902 in Trento, na een opleiding aan het landbouwinstituut van San Michele all'Adige en stages in Montpellier, Geisenheim en Epernay. Hij bracht Chardonnay mee en maakte de eerste Italiaanse fles metodo classico op die druif. Vandaag komt ongeveer de helft van alle Trentodoc uit dat ene huis.

De rijpingsregels zijn strikter dan veel mensen denken: minimaal vijftien maanden op de gist voor de basiswijn, vierentwintig maanden voor een millesimato van een enkel jaar en zesendertig maanden voor een riserva. In de praktijk gaan producenten daar ruim overheen. Hoe die tweede gisting precies werkt, staat in onze gids over mousserende wijn.

Smaakprofiel: strakker en bleker dan Franciacorta, met groene appel, brioche en een hoge zuurgraad die de hoogte verraadt. Als aperitief werkt het beter dan Prosecco omdat de bubbel fijner is en de wijn droger blijft aanvoelen.

Het etiket lezen: DOC's, subzones en Duitse namen

Op het etiket zie je meestal drie dingen: de DOC, de druif en soms een subzone of perceelsnaam. Alto Adige DOC en Südtirol DOC zijn dezelfde herkomst in twee talen. Trentino DOC dekt de zuidelijke provincie, Trento DOC alleen de mousserende wijn, en Teroldego Rotaliano DOC alleen de rode wijn van de Rotaliano-vlakte.

Naast de DOC's bestaat de ruimere aanduiding Vigneti delle Dolomiti IGT, in het Duits Weinberg Dolomiten. Die zie je bij wijnen die druiven uit beide provincies mengen of die buiten de regels van de DOC vallen, bijvoorbeeld omdat een producent met een niet-toegestane druif of een langere houtrijping werkt. Een IGT is hier dus geen kwaliteitsafwaardering.

Let ook op het woord riserva. In Alto Adige betekent dat minimaal twee jaar rijping voordat de wijn de kelder verlaat, en in de praktijk vaak een selectie van de betere percelen. Dat is de goedkoopste manier om binnen hetzelfde huis een stap omhoog te zetten.

Wat kost het en waar let je op

Reken op 12 tot 16 euro voor een instapwijn van een goede coöperatie, 18 tot 28 euro voor een selectie van een enkel perceel en 25 tot 40 euro voor Trentodoc of een riserva. Onder de 8 euro kom je zelden echte Alto Adige DOC tegen, en als je dat wel doet, staat er meestal Delle Venezie of Vigneti delle Dolomiti op het etiket.

Drie dingen die de moeite lonen bij het kiezen:

1. Kijk naar het jaar. Witte wijn uit deze regio is het lekkerst tussen een en vier jaar oud. Een basiswijn van zes jaar terug in het schap is meestal blijven staan om een reden.
2. Coooeperatie is geen scheldwoord. De grote kelders werken met strenge perceelselectie en leveren vaak meer wijn voor je geld dan een klein onbekend domein.
3. Zoek de subzone. Terlaner, Eisacktaler of een perceelsnaam op het etiket zegt meer over de stijl dan de merknaam van het huis.

Eerlijk blijven: dit is geen goedkope regio. De percelen zijn steil, de oogst gaat vaak met de hand en de kavels zijn klein. Wie de laagste prijs per liter zoekt, is beter af in Puglia of Sicilië. Wie strakke, betrouwbare wijn zoekt die bij eten past, betaalt hier een paar euro extra en krijgt daar wat voor terug.

Wat drink je erbij

De keuken van de regio is Alpine: speck, kaasknoedels, gerookt vlees, appel en rogge. Dat verklaart waarom de wijnen bijna allemaal een hoge zuurgraad hebben, want vet en rook vragen om frisheid. De combinaties hieronder werken ook los van de streek.

• Pinot Grigio of Pinot Bianco bij witvis, risotto en kalfsvlees. Verdere ideeën staan in onze gids over wijn bij vis.
• Gewürztraminer bij Thaise curry, gerookte kaas of ganzenlever. De aromatische stijl houdt stand tegen pit, zie ook wijn bij pittig eten.
• Schiava bij speck, vitello tonnato en charcuterie. Een van de weinige rode wijnen die naast rauwe ham niet uit de toon valt.
• Lagrein of Teroldego bij gerookt vlees, wild, gebraden eend en stevige kazen.
• Trentodoc als aperitief, of bij gefrituurde vis en oesters, waar de fijne bubbel het zout oppakt.

Wil je de regio vergelijken met de buren: de wijnen van Veneto zijn ronder en zachter, en Friuli zit qua zuurgraad dichterbij maar experimenteert meer met huidcontact.