Württemberg wijn: het rode buitenbeentje van Duitsland

In het kort

Waar Württemberg ligt en waarom dat uitmaakt

Württemberg is het wijngebied in het zuidwesten van Duitsland dat zich uitstrekt rond Stuttgart en Heilbronn, in de deelstaat Baden-Württemberg. De wijngaarden volgen de Neckar en de zijrivieren Rems, Enz, Kocher en Jagst, vrijwel altijd op zuidgerichte hellingen. Het is het vierde grootste wijngebied van Duitsland.

Dat rivierenpatroon is geen detail. Württemberg ligt op een breedtegraad waar rode druiven het eigenlijk zwaar hebben, en de rivieren doen het werk dat de zon alleen niet af krijgt: ze bufferen de temperatuur, weerkaatsen licht en houden de vorst laag in de dalen. Zonder de Neckar was hier waarschijnlijk vooral witte wijn gemaakt, net als in de rest van het land.

De streek grenst in het westen aan buurregio Baden, dat een heel andere route koos: daar draait het om Spätburgunder en Grauburgunder in een warmer, zonniger klimaat. Wie de bredere context wil, kan onze gids over wijn uit Duitsland ernaast leggen. Württemberg is daarin de vreemde eend.

Stuttgart is trouwens een van de weinige Europese grote steden met wijngaarden binnen de stadsgrenzen. Je kunt er vanaf een tramhalte een wijnberg op lopen. Dat zegt iets over hoe verweven wijn en dagelijks leven hier zijn: dit is geen toeristische wijnroute die er later bij is verzonnen.

De cijfers achter de streek

Württemberg telt ongeveer 11.400 hectare wijngaard, verdeeld over zes Bereiche, 17 Großlagen en ruim 200 Einzellagen. Blauwe druiven beslaan tussen de 67 en 71 procent van het areaal, afhankelijk van het meetjaar. Dat maakt het gebied binnen Duitsland een uitzondering, niet een variant.

De vijf grootste rassen liggen dicht bij elkaar, wat het beeld van een monocultuur meteen onderuit haalt.

Daarnaast is er Samtrot, ongeveer 400 hectare, een mutatie van Schwarzriesling die je buiten Württemberg vrijwel nergens tegenkomt. De naam betekent zoiets als fluweelrood en dekt de lading: zacht, laag in zuren, weinig tannine. Het is de druif die de streek voor zichzelf houdt.

Nog een cijfer dat de streek typeert: ruim 98 procent van alle Duitse Trollinger staat in Württemberg. Van de circa 2.170 hectare Trollinger in heel Duitsland ligt bijna alles hier. Dat is geen regionaal accent meer, dat is een monopolie.

Trollinger, de wijn die de Zwaben zelf opdrinken

Trollinger is een lichte rode wijn met een bleke robijnkleur, weinig tannine, laag alcoholgehalte en opvallend frisse zuren van 7 tot 10 gram per liter. Hij wordt jong gedronken, vaak binnen een jaar na de oogst, en meestal licht gekoeld geschonken. Wie een stevige rode verwacht, zit ernaast.

De druif komt uit Zuid-Tirol, waar hij Vernatsch of Schiava Grossa heet. De Duitse naam is een verbastering van Tirolinger. In Württemberg vond hij een bodem waar hij ruim draagt, en juist dat is het punt van kritiek: Trollinger haalt zelfs in goede jaren zelden meer dan 180 gram suiker per liter in de most, wat de wijn structureel licht houdt.

Dat maakt hem niet slecht, wel specifiek. Trollinger is de wijn van de Besenwirtschaft, de tijdelijke boerenkroeg die een wijnboer een paar weken per jaar in zijn eigen schuur mag openen. Je krijgt er een Viertele: een kwart liter in een gedrongen glas met een oor. Geen degustatieglas, geen zwenken, gewoon drinken bij vesper, worst en Maultaschen.

Veel flessen dragen het etiket Trollinger mit Lemberger. Dat is een blend die het beste van twee werelden probeert: de lichtheid en drinkbaarheid van de een, wat kleur en ruggengraat van de ander. In de praktijk is het de standaardwijn van talloze Zwabische huishoudens.

Onze eerlijke caveat: als je op zoek bent naar een rode wijn met diepte, is Trollinger niet je wijn. Serveer hem koel, rond 12 tot 14 graden, en behandel hem zoals de streek dat doet. Als je twijfelt over hoe koel, staat er een aparte pagina over de juiste schenktemperatuur voor rode wijn.

Lemberger, de serieuze rode van de streek

Lemberger is de Duitse naam voor Blaufränkisch, dezelfde druif die in Oostenrijk voor de beste rode wijnen zorgt. De wijn heeft donker fruit, een peperige toets, stevige zuren en middelhoge tannine, en kan vijf tot tien jaar rijpen. Dit is de druif waarmee Württemberg zich meet met de rest van Europa.

De synoniemenkwestie is verwarrend genoeg om even bij stil te staan. Blaufränkisch, Lemberger, Kékfrankos in Hongarije: het is allemaal hetzelfde ras. Wine Folly beschrijft het profiel van Blaufränkisch als medium body met medium-hoge tannine en zuren, 13,5 tot 15 procent alcohol, geschonken op 15 tot 20 graden. Dat is een heel ander dier dan Trollinger.

De kwaliteitssprong is recent en meetbaar. Op de Decanter World Wine Awards van 2020 wonnen Duitse rode wijnen een recordaantal platinamedailles, en jurylid Jan Konetzki noemde daarbij expliciet Württemberg en Lemberger als de verrassing van het jaar. In zijn woorden lieten juist die minder bekende gebieden zien dat er ook aan de topkant iets te halen valt. Wie de context wil, kan het Decanter-verslag over Duitse rode wijn naast deze pagina leggen.

Namen om te onthouden: Aldinger uit Fellbach, Dautel uit Bönnigheim, Karl Haidle uit Kernen en Graf Neipperg uit Schwaigern. Hun beste Lembergers staan als Erste Lage of Grosses Gewächs op het etiket en worden in eikenhouten vaten opgevoed. Dat zijn geen coöperatiewijnen meer, dat zijn wijnen die je bewust wegzet.

Vergelijk je Lemberger met de bekendere Duitse rode, Pinot Noir, dan valt vooral de peper op en de hardere zuurgraad. Lemberger is minder fluweel, meer kant. Ook Dornfelder, dat elders in Duitsland veel wordt geplant, speelt een ander spel: donkerder van kleur, zachter van zuur, minder gebouwd op rijping.

Riesling en de witte kant van Württemberg

Riesling is met ruim 2.100 hectare het grootste enkele ras van Württemberg, goed voor ongeveer een vijfde van het areaal. De stijl wijkt af van wat de meeste mensen kennen: droger, steviger, met meer body en minder van die hoge, priemende zuurgraad die je aan de Mosel vindt. Zoete restsuiker is hier eerder uitzondering dan regel.

Dat komt door de bodem en het klimaat, waarover verderop meer, maar ook door de smaak van de streek zelf. In Zwaben wordt wijn bij het eten gedronken, niet ernaast. Een droge, stevige Riesling past bij varkensvlees, spätzle en gebakken vis; een lichtzoete niet.

Verder vind je Kerner, Müller-Thurgau, Weißburgunder en Grauburgunder, meestal in bescheiden hoeveelheden. Ze vullen de kaart aan zonder het beeld te bepalen. Wie wil weten wat Riesling zo veelzijdig maakt, vindt daar de volledige uitleg over stijlen, zoetheidsniveaus en bewaarpotentieel.

Onze observatie na een paar flessen: Württemberger Riesling is het soort witte wijn dat je zonder nadenken bij het avondeten zet. Hij vraagt geen aandacht en houdt het lang vol in het glas. Dat is minder spannend dan een grote Mosel, maar in de praktijk drink je er meer van.

Bodem, klimaat en steile hellingen

De ondergrond van Württemberg bestaat vooral uit Keuper en Muschelkalk, aangevuld met mergel en löss in de vlakkere delen. Keuper is een verzameling kleiige, mineraalrijke lagen die water goed vasthouden; Muschelkalk is kalksteen uit een oude zeebodem. Trollinger doet het goed op die voedselrijke Keuperbodems, Lemberger en Riesling profiteren van de kalk.

Het klimaat is continentaal getint: koude winters, warme zomers, en een korter groeiseizoen dan in Zuid-Duitsland. De hellingen langs de Neckar vangen wat er aan zon is. Veel van die percelen zijn steil, en steil betekent hier terrassen met droge stenen muren die overdag warmte opnemen en 's nachts afgeven.

Hoe steil precies verschilt per gemeente, maar de orde van grootte is duidelijk: bij het staatsdomein in Weinsberg is ongeveer 70 procent steillage, 20 procent gewone helling en 10 procent vlak. Steillage betekent ook handwerk. Een machine komt daar niet, dus de kosten per fles liggen hoger dan in een vlak wijngebied.

De zes Bereiche en waar ze voor staan

Württemberg is opgedeeld in zes Bereiche. Het zwaartepunt ligt in het Württembergisch Unterland rond Heilbronn, verreweg het grootste deelgebied. Daarnaast zijn er Remstal-Stuttgart, Kocher-Jagst-Tauber, Oberer Neckar, Württembergischer Bodensee en Bayerischer Bodensee, dat als enige buiten de deelstaat ligt.

• Württembergisch Unterland. Het hart van de streek, rond Heilbronn en de Neckar. Hier staat het gros van de Lemberger en de bekendste domeinen.
• Remstal-Stuttgart. De wijngaarden aan de rand van en zelfs in Stuttgart, langs de Rems. Sterk in Riesling en in de nieuwe generatie rode wijnen.
• Kocher-Jagst-Tauber. Noordelijk, koeler, met kalkrijke bodems. Meer wit dan het regionale gemiddelde.
• Oberer Neckar. Klein en hoog gelegen, ten zuiden van Stuttgart. Een handvol hectare, vooral lokaal bekend.
• Württembergischer en Bayerischer Bodensee. Twee kleine gebieden bij het Bodenmeer, met Müller-Thurgau en Spätburgunder in een luchtiger stijl.

Voor wie de Duitse indeling wil vergelijken: de logica van Bereiche, Großlagen en Einzellagen werkt hetzelfde als in de Pfalz of in Franken. Een Großlage kan een groot en vaag gebied dekken, een Einzellage is een concreet perceel. Op de betere flessen staat vrijwel altijd een Einzellage.

Coöperaties, Weinsberg en waarom je deze wijn zelden ziet

De belangrijkste reden dat Württemberg buiten Duitsland onbekend is: de wijn wordt bijna helemaal ter plekke opgedronken. Ongeveer driekwart van de productie wordt binnen de regio verkocht. Er is geen exportdruk, dus er is ook geen exportverhaal.

De tweede reden is de structuur. Ongeveer twee derde van het areaal wordt bewerkt door leden van Weingärtnergenossenschaften, de lokale wijncoöperaties, en die zijn samen goed voor bijna driekwart van de productie. Coöperaties leveren betrouwbare wijn tegen scherpe prijzen aan een trouwe lokale klantenkring. Dat systeem heeft de streek door magere decennia geholpen, maar het beloont volume boven onderscheid.

Tegelijk zit hier een van de oudste wijnopleidingen van Europa. De wijnbouwschool in Weinsberg opende op 23 februari 1868 en is daarmee de oudste Duitse school voor wijn- en fruitteelt. Generaties Württembergse wijnmakers zijn daar opgeleid, en dat is te merken aan het technische niveau in de kelders.

Wijnbouw zelf gaat hier veel verder terug. De eerste sporen dateren uit de Romeinse tijd en er is een oorkonde uit 766 waarin wijngaarden worden genoemd. Twaalfhonderd jaar aaneengesloten wijnbouw, en toch staat er in de meeste Nederlandse slijterijen geen enkele fles.

Kopen, prijzen en aan tafel

Een eenvoudige Trollinger van een coöperatie kost in Duitsland tussen 6 en 9 euro. Voor een serieuze Lemberger van een goed domein betaal je 15 tot 25 euro, en een Grosses Gewächs loopt op naar 35 euro of meer. In Nederland ligt dat door transport, accijns en marge doorgaans een paar euro hoger, als je de fles al vindt.

Aan tafel werkt het simpel. Trollinger, licht gekoeld op 12 tot 14 graden, gaat bij koude vleeswaren, worst, Maultaschen en jonge kaas. Lemberger vraagt meer: gebraden varkensvlees, lam, wild, gegrilde groenten, gerookte gerechten. Wij schenken hem op 16 graden, niet warmer, want de zuren en de peper komen dan beter uit de verf. Voor de bredere logica staat er een pagina over welke wijn bij welk vlees past.

Praktisch advies als je wilt beginnen: koop niet de goedkoopste Trollinger die je online tegenkomt, want die bevestigt precies het vooroordeel. Zoek een Lemberger van rond de 18 euro met een Einzellage op het etiket. Dat is de fles die laat zien waarom deze streek de moeite waard is.

En het bredere punt: wat Württemberg interessant maakt, is niet dat het onbekend is, maar waarom het onbekend is. Kleine familiebedrijven die hun oogst lokaal afzetten, zonder tussenhandel en zonder marketingbudget. Dat is precies de reden dat wij rechtstreeks bij wijnboeren inkopen: de interessantste flessen komen zelden van de partijen met het grootste exportapparaat. In onze wijngids vind je meer streken die om dezelfde reden onder de radar bleven.