Abruzzo wijn: de onderschatte kant van Italië

In het kort

Wat is Abruzzo wijn

Abruzzo wijn is wijn uit de regio Abruzzo in Midden-Italië, ingeklemd tussen de Adriatische Zee en de hoogste toppen van de Apennijnen. Het overgrote deel is rood en gemaakt van de Montepulciano-druif. Daarnaast maakt de streek de kersrode rosé Cerasuolo en witte wijn van Trebbiano, Pecorino en Passerina.

De regio telt vier provincies: L’Aquila in de bergen, en Teramo, Pescara en Chieti richting de kust. Op ongeveer 32.000 hectare wijngaard wordt jaarlijks zo’n 290 miljoen liter wijn gemaakt. Daarmee staat Abruzzo qua volume vijfde in Italië, achter Sicilië, Puglia, Veneto en Emilia-Romagna, en ver vóór bekendere namen als Piemonte.

Dat volume verklaart ook de reputatie. Naar schatting komt zo’n 80 procent van de wijn uit coöperatieve kelders, waarvan sommige meer dan duizend leden hebben. Die kelders leveren de fles Montepulciano van vier euro die in vrijwel elke Europese supermarkt staat. Correct gemaakt, zonder fouten, en zonder veel te vertellen.

Daarnaast bestaat een tweede Abruzzo: een paar honderd producenten die hun eigen druiven verbouwen, veel lager oogsten en wijn maken die met gemak tien jaar of langer meegaat. Beide staan onder dezelfde naam op het etiket. Dat is de belangrijkste reden dat deze streek nog altijd te goedkoop is voor wat ze kan.

Bergen, zee en klimaat

Abruzzo is de meest bergachtige regio van Midden-Italië. De Gran Sasso d’Italia haalt 2.912 meter en is daarmee de hoogste top van de hele Apennijnenketen. Van die toppen tot aan het strand is het vaak minder dan vijftig kilometer. Die compressie van berg naar zee bepaalt hoe de wijn smaakt.

Overdag warmt de Adriatische kustvlakte flink op. ’s Nachts zakt koude lucht vanaf de bergen naar beneden. Dat dag-nachtverschil is groot voor een streek op deze breedtegraad, en het is precies wat een laatrijpende druif als Montepulciano nodig heeft: genoeg warmte om de tannine rijp te krijgen, genoeg nachtkoelte om zuur en aroma vast te houden.

Er is nog iets bijzonders aan Abruzzo. De helft van het regionale grondgebied is beschermd natuurgebied: drie nationale parken, een regionaal park en 38 natuurreservaten. Geen andere Italiaanse regio komt in de buurt. Voor wijnboeren betekent dat schone lucht, weinig industrie en relatief weinig druk om elk perceel vol te zetten. Biologisch werken is er eerder regel dan uitzondering.

Montepulciano d’Abruzzo

Montepulciano d’Abruzzo is de rode wijn die de regio draagt. De denominatie bestaat sinds 1968, loopt door alle vier de provincies en beslaat bijna 10.000 hectare. Daarmee is deze ene naam goed voor ruwweg 80 procent van alles wat Abruzzo onder een DOC bottelt. De basisregel: minstens 85 procent Montepulciano, aangevuld met toegelaten inheemse blauwe druiven.

De druif zelf is na Sangiovese de meest verspreide inheemse variant van Italië, toegelaten in twintig van de honderdtien provincies. Ze loopt laat uit en rijpt laat, wat haar ongeschikt maakt voor het noorden: te vroeg geplukt blijft ze groen en kruidig. In Abruzzo, waar de zon lang doorgaat, krijgt ze wel de tijd. Het resultaat is diep gekleurd, matig zuur en met tannine die steviger aanwezig is dan bij veel andere Italiaanse rassen, maar ronder aanvoelt.

Wine Folly beschrijft het profiel als droog en medium tot vol van body, met medium tot hoge tannine, medium tot hoog zuur en 11,5 tot 13,5 procent alcohol. De smaken die zij noemen: rode pruim, braam, gedroogde tijm, bakspecerijen en rook. Karafferen mag een uur, en de beste flessen halen tien jaar of meer.

Colline Teramane, de enige rode DOCG

In de heuvels van de provincie Teramo ligt de strengste zone van de regio. Colline Teramane werd in 1995 een subzone en kreeg in 2003 een zelfstandige DOCG-status. De regels liggen merkbaar hoger dan die van de DOC: minstens 90 procent Montepulciano met hooguit 10 procent Sangiovese, minstens 3.300 stokken per hectare en maximaal 95 quintalen druiven per hectare, tegen 140 quintalen voor de gewone denominatie.

Klein blijft het wel. Stand 2023 gaat het om ongeveer 172 hectare en ruim 600.000 flessen per jaar. Dat is een fractie van de regionale productie, maar het laat wel zien waar het plafond van deze druif ligt.

Tullum, een DOCG ter grootte van een dorp

In 2019 kreeg Abruzzo er een tweede DOCG bij: Tullum, ook bekend als Terre Tollesi. Het was de vijfenzeventigste DOCG van Italië en beslaat het grondgebied van één gemeente, Tollo in de provincie Chieti. De rode versie vraagt minstens 95 procent Montepulciano.

Wil je de druif zelf beter leren kennen, dan staat alles over de Montepulciano-druif in een aparte gids, inclusief de verschillen tussen jong en gerijpt.

Cerasuolo d’Abruzzo

Cerasuolo d’Abruzzo is de rosé van de regio, gemaakt van diezelfde Montepulciano-druif. De naam komt van cerasa, dialect voor kers, en dat is precies wat je in het glas ziet. Sinds oktober 2010 heeft de wijn een eigen denominatie. Daarvoor stond hij als Montepulciano d’Abruzzo Cerasuolo in de schaduw van de rode versie.

Decanter noemt het de eerste DOC van Italië die uitsluitend voor rosé bestaat en legt uit waar de kleurverschillen vandaan komen: het schilcontact loopt van 1 tot 12 uur. Bij een uur krijg je kersroze en fris fruit. Bij twaalf uur zit je tegen een lichte rode wijn aan, met tannine en textuur die je in geen enkele Provence-rosé terugvindt.

De categorie beslaat ongeveer 1.125 hectare en meer dan 800.000 kisten per jaar. Dat is fors voor een wijn die buiten Italië nauwelijks bekend is. In Abruzzo zelf staat hij standaard op tafel: bij gegrilde vis, bij lamsspiesjes, bij pizza, bij vrijwel alles.

De witte wijnen

Wit is in Abruzzo geen bijzaak, al wordt het zo behandeld. Trebbiano d’Abruzzo DOC is de bekendste naam en vraagt minstens 85 procent Trebbiano Toscano, Trebbiano Abruzzese of Bombino Bianco, in elke combinatie. Precies daar zit het probleem, want die drie zijn niet hetzelfde en het etiket vertelt je niet welke je krijgt.

Trebbiano Toscano is het werkpaard van half Italië en levert neutrale, functionele wijn. Trebbiano Abruzzese is een ander ras, lokaal, zeldzamer en veel expressiever. Sommige ampelografen houden het voor identiek aan Bombino Bianco, maar DNA-onderzoek heeft dat nooit bevestigd. Ook verwarring met Passerina komt voor. Kortom: dezelfde denominatie kan een fles van drie euro of een van de langst houdbare witte wijnen van Italië opleveren.

Dat laatste is geen overdrijving. Het huis Valentini in Loreto Aprutino bouwde zijn naam op Trebbiano d’Abruzzo van een oude lokale kloon, en die flessen worden gedronken op een leeftijd waarop de meeste Italiaanse witte wijn allang op is. Wij zetten er geen sterren bij, maar het bewijst dat de druif meer kan dan de prijs suggereert. Meer achtergrond staat in onze gids over Trebbiano.

Naast Trebbiano zijn er de andere witte druiven van de streek: Pecorino, de druif die niets met kaas te maken heeft, plus Passerina, Cococciola en Montonico. Pecorino is de laatste jaren hard gegroeid: kleine trossen, hoog zuur, geur van gele appel en kruiden. Als je één witte Abruzzo wilt proberen, is dat de veiligste eerste keuze.

DOC, DOCG en 2023

Abruzzo werkt met vier regionale denominaties en twee DOCG’s. Wie die zes namen kent, kan elk etiket uit de regio lezen. Hieronder staan ze op een rij, met wat elke naam in de praktijk betekent.

Wat er in 2023 veranderde

Vanaf de oogst 2023 geldt een hervorming die in de Italiaanse pers het Abruzzo-model wordt genoemd. De vier regionale denominaties kregen subzones op provincieniveau: Colline Teramane, Colline Pescaresi, Terre di Chieti en Terre Aquilane. Bij Montepulciano d’Abruzzo DOC neemt San Martino sulla Marrucina de plaats van Colline Teramane in, omdat die naam daar al een eigen DOCG is.

Belangrijker is de koppeling die eraan hangt. Zet een producent een subzone op het etiket, dan móet de wijn Superiore of Riserva zijn. Staat er geen subzone, dan mogen die twee woorden er niet op. Tegelijk werd Superiore doorgetrokken naar alle Abruzzo-denominaties, dus ook Trebbiano d’Abruzzo Superiore, Cerasuolo d’Abruzzo Superiore en Pecorino d’Abruzzo Superiore bestaan nu.

Voor de consument is dat winst. Een plaatsnaam op de fles betekent voortaan ook iets over de regels waaraan die wijn moest voldoen, in plaats van alleen maar mooi klinken. Volledig doorgevoerd is het nog niet: oudere jaargangen in het schap volgen nog de oude systematiek.

Daarnaast lopen bij Montepulciano d’Abruzzo historische subzones door, zoals Casauria, Terre dei Vestini en Alto Tirino. Negen in totaal. Onthoud er in de praktijk maar één ding uit: hoe specifieker de plaatsaanduiding, hoe strenger de regels erachter.

De Montepulciano-verwarring

Montepulciano is zowel een druif als een Toscaans stadje, en die twee hebben niets met elkaar te maken. Montepulciano d’Abruzzo is gemaakt van de druif Montepulciano in Abruzzo. Vino Nobile di Montepulciano komt uit het stadje Montepulciano in Toscane en is gemaakt van Sangiovese, daar Prugnolo Gentile genoemd.

De verwarring kost mensen geld in beide richtingen. Wie een Vino Nobile verwacht en een Montepulciano d’Abruzzo van zes euro meeneemt, is teleurgesteld. Wie andersom voor een dure Toscaanse fles gaat omdat hij de Abruzzese versie lekker vond, koopt een totaal andere wijn: strakker, zuurder, met de kersen-en-aarde-signatuur van Sangiovese in plaats van donker pruimenfruit.

Nog een praktisch punt: in het schap staan beide vaak onder de rode wijnen van Italië zonder verdere uitleg. Kijk naar het woordje na Montepulciano. Staat er d’Abruzzo, dan heb je de druif te pakken. Staat er Vino Nobile di ervoor, dan koop je Toscane.

Wat eet je erbij

Wijn uit Abruzzo is gemaakt voor eten, niet voor het glas alleen. De combinatie van stevige tannine en levend zuur maakt Montepulciano een van de betrouwbaarste rode wijnen bij vet en vuur. Cerasuolo dekt het middenveld af, en Pecorino doet wat een goede witte wijn hoort te doen bij vis en groente.

Voor bredere combinaties hebben we aparte gidsen over wijn bij pasta en over de keuze bij vlees van de grill. Wie een compleet Italiaans menu op tafel zet, kan verder in onze gids voor Italiaans eten.

Kopen: waar let je op

De prijsopbouw in Abruzzo is eerlijker af te lezen dan in de meeste Italiaanse regio’s. Onder de 6 euro koop je vrijwel zeker coöperatieve bulkwijn: correct gemaakt, dun, zonder herkomst. Tussen 10 en 18 euro vind je flessen van producenten die hun eigen druiven verbouwen. Boven de 25 euro zit je bij Riserva, DOCG en de namen die op wijnkaarten staan.

Vier dingen die op het etiket verschil maken:

• Een plaatsnaam of subzone. Colline Teramane, Tullum, Casauria of Terre dei Vestini betekenen strengere regels en lagere opbrengsten.
• Riserva of Superiore. Sinds 2023 zijn die termen gekoppeld aan een subzone, dus ze staan er niet zomaar.
• Een bedrijfsnaam in plaats van een merknaam. Staat er een familienaam en een dorp op, dan is de kans veel groter dat de druiven van eigen percelen komen.
• Het alcoholpercentage. Onder de 12,5 procent is de kans op een dunne, vroeg geplukte wijn groot. Tussen 13 en 14 procent zit het gros van de serieuze flessen.

In onze proeverij viel vooral op hoe groot de sprong is tussen 7 en 13 euro, en hoe klein daarna. Een fles van 30 euro is zelden vier keer zo goed als een van 13. Als je één ding aanpast aan je kooppatroon in deze regio, laat het dan die eerste sprong zijn. Zoek je breder in Italië, dan zet onze gids over Italiaanse wijn de belangrijkste regio’s naast elkaar.

Schenken en bewaren

Montepulciano d’Abruzzo schenk je op 16 tot 17 graden. Dat is koeler dan de kamertemperatuur van een Nederlands huis, en het is het verschil tussen fris donker fruit en een wijn die alleen naar alcohol ruikt. Twintig minuten in de koelkast voor het openen is meestal genoeg. Cerasuolo wil 10 tot 12 graden, Trebbiano en Pecorino 9 tot 11 graden.

Bewaren hangt sterk af van het niveau. Een gewone Montepulciano is op zijn best binnen 2 tot 4 jaar. Een Riserva of een Colline Teramane DOCG kan 8 tot 15 jaar mee, en de tannine wordt in die tijd merkbaar zachter. Cerasuolo drink je binnen 2 jaar. Trebbiano d’Abruzzo van een serieuze producent is de uitzondering: die kan langer dan tien jaar door.

Karafferen helpt bij jonge, stevige flessen. Een uur is genoeg, langer voegt weinig toe. Voel je in een jonge fles vooral droge, stroeve tannine, lees dan even onze uitleg over tannine: dat is bijna altijd een kwestie van temperatuur en lucht, niet van een slechte wijn.

Nog een eerlijke kanttekening. De goedkope coöperatieve flessen uit deze regio zijn niet gemaakt om te bewaren. Zet je er een drie jaar weg, dan wordt hij niet beter maar vlakker. Bewaren doe je alleen met wijn die van begin af aan genoeg zuur, tannine en concentratie heeft.