Sicilia wijn: het grootste wijneiland van de Middellandse Zee

In het kort

Wat is Sicilia wijn precies?

Sicilia wijn is wijn van het eiland Sicilië, meestal onder de benaming DOC Sicilia die op 22 november 2011 werd erkend. Die benaming dekt het hele eiland en laat een lange lijst druiven toe, van inheemse rassen tot syrah en chardonnay. De naam vertelt je dus waar de wijn vandaan komt, niet hoe goed hij is.

Onder die brede paraplu zit een hiërarchie die veel mensen niet kennen. Sicilië telt één DOCG, drieëntwintig DOC's en zes beschermde streekaanduidingen, waarvan Terre Siciliane veruit de grootste is. De enige DOCG is Cerasuolo di Vittoria, sinds 2005, daarvoor al DOC sinds 1973. Daarnaast zijn er streken met een eigen, veel oudere reputatie: Etna, Marsala en Pantelleria.

Het Consorzio di Tutela Vini DOC Sicilia werd op 12 juni 2012 in Palermo opgericht en telt inmiddels zo'n 3.000 aangesloten wijnboeren. In 2024 werd er 564.917 hectoliter onder de benaming gebotteld, vijf procent minder dan het jaar daarvoor, goed voor ruim 75 miljoen flessen. Het is dus geen nicheding: dit is een van de grotere herkomstbenamingen van Italië. De Wine Scholar Guild schrijft over dezelfde benaming dat het reglement producenten opvallend veel vrijheid geeft, met veertien inheemse rassen naast een rij internationale druiven.

Sicilië in cijfers: groot areaal, kleine oogst

Sicilië heeft 95.760 hectare wijngaard en is daarmee na Puglia de tweede wijnregio van Italië, maar de oogst valt al twee jaar tegen. In 2024 kwam er 2,74 miljoen hectoliter binnen, zestien procent minder dan in 2023, na een zomer met recordhitte en te weinig regen. Ter vergelijking: in 2022 was dat nog 5,9 miljoen hectoliter.

De twee slechte jaren hadden verschillende oorzaken. 2023 werd verpest door langdurige valse meeldauw. 2024 was juist te droog: de oogst begon al in de tweede helft van juli en op percelen zonder noodirrigatie viel de opbrengst hard terug. De kwaliteit van 2024 wordt wel geroemd.

Dat biologische cijfer verdient uitleg, want het is geen marketingtruc. Sicilië heeft een droge zomer en bijna altijd wind, en die twee samen drogen het blad. Schimmels krijgen daardoor minder kans dan in vochtige streken, waardoor telers met minder middelen toekunnen. Volgens ISMEA staat Sicilië op 31.789 hectare bio, ver voor Toscane met 22.015 en Puglia met 15.013. Wat er daarna in de kelder gebeurt, staat in onze uitleg over natuurwijn.

De druiven van Sicilië

Vier druiven bepalen het beeld: nero d'avola en frappato bij rood, grillo en catarratto bij wit. Rond de Etna nemen nerello mascalese en carricante het over. Wie die zes namen kent, kan bijna elk Siciliaans etiket plaatsen, want de rest is aanvulling of internationale invulling.

Nero d'avola betekent letterlijk het zwart van Avola, een stadje in het zuidoosten. Het is de meest aangeplante blauwe druif van het eiland: van 14.259 hectare in 2000 naar 15.387 hectare in 2022. De druif geeft donker fruit, stevige body en zachte tot middelmatige tannine. Alleen rond de Etna wordt hij nauwelijks geplant, en dat is geen toeval: daar is het simpelweg te koel voor hem.

Bij wit is grillo het verhaal van de laatste twintig jaar. Het areaal ging van 2.141 hectare in 2000 naar 8.579 hectare in 2022, meer dan een verviervoudiging, en het aantal flessen Sicilia DOC Grillo steeg tussen 2017 en 2021 met 489 procent tot boven de twintig miljoen. Leuk detail voor liefhebbers: DNA-onderzoek wees uit dat de druif een spontane kruising is van catarratto bianco comune als moeder en zibibbo als vader, voor het eerst opgeschreven in 1873 rond Marsala. Meer daarover staat in onze pagina over grillo uit Marsala.

Frappato verdient een aparte opmerking: de lichtste serieuze rode druif van het eiland, met weinig tannine en zoveel geur dat mensen hem blind soms voor rosé aanzien. In onze proeverij was dit de fles die het snelst leeg was, gekoeld tot een graad of veertien.

De Etna: een wijnstreek op een vulkaan

Etna DOC werd in augustus 1968 erkend en was daarmee de eerste DOC van Sicilië, nog vóór Marsala. De wijngaarden liggen op ongeveer 400 tot 1.050 meter hoogte op zwarte vulkanische bodem, en dat hoogteverschil is precies waarom de wijnen hier niet naar warme zuidelijke wijn smaken maar naar iets veel strakkers.

Rood is hier nerello mascalese, vaak met een scheutje nerello cappuccio. De druif heeft een dunne schil en veel zuur, waardoor de wijn bleek in het glas zit en in temperament dichter bij pinot noir of nebbiolo staat dan bij zijn eigen eilandgenoot nero d'avola. Wit is carricante, dat zoveel zuur meebrengt dat een jonge fles bijna scherp aandoet en pas na een paar jaar op zijn plek valt. Onze uitgebreide gids over Etna wijn gaat dieper in op de losse hellingen.

Sinds 2011 zijn de contrade gecodificeerd, de afzonderlijke gehuchten en percelen die je als een soort Bourgondische cru's kunt lezen. Wine Folly telt er ruim 130 en wijst erop dat de vulkanische bodem de wijnen een minerale, bijna ijzerachtige toets geeft. Elke helling gedraagt zich anders: de noordkant geeft de strengste wijnen, het oosten vangt meer vocht van de zee, het zuidoosten is warmer en ronder.

Voordat je koopt: Etna is duur geworden. De hellingen zijn steil, veel werk gaat met de hand, en de wereldpers heeft de streek ontdekt. Onder de 18 euro vind je zelden een Etna Rosso die laat horen waar het over gaat. Voor de druif zelf hebben we een aparte pagina over nerello mascalese.

De streken buiten de Etna

Buiten de vulkaan liggen de streken die het volume en de geschiedenis leveren: Vittoria in het zuidoosten, Marsala in het westen en het eiland Pantelleria in het zuiden. Ze verschillen sterk in stijl, maar delen dezelfde basis van veel zon, arme grond en oude druivenrassen.

Marsala is het treurigste verhaal van het eiland: wereldberoemd, daarna kapotgemaakt door goedkope kookwijn met suiker en aroma's, en pas recent door een handjevol huizen weer serieus genomen. Een droge Marsala Vergine is een heel andere drank dan het flesje bij de kruidenierswaren. We schreven er apart over in onze gids over Marsala.

Pantelleria valt op om de wijnbouw zelf. De struikwijnstokken staan daar in kuilen tegen de constante wind, een techniek die zo bijzonder is dat de vite ad alberello van Pantelleria op de UNESCO-lijst voor immaterieel erfgoed staat. De passito die eruit komt hoort thuis in het rijtje zoete wijn.

Hoe smaakt Siciliaanse wijn?

Een doorsnee Siciliaanse rode wijn is vol, donker en zacht, met 13,5 tot 14,5 procent alcohol en rijp zwart fruit. Dat is het profiel van nero d'avola uit het binnenland. Het beeld kantelt zodra je omhoog gaat: op de Etna zakt de alcohol, stijgt het zuur en wordt de kleur bleek.

Zet daar een Etna Rosso naast en je proeft bijna een andere streek. Het zuur schiet omhoog naar de bovenkant van de schaal, de body zakt naar medium, de kleur is doorschijnend en in plaats van pruim ruik je granaatappel, gedroogde kruiden en iets rokerigs. Mensen die voor het eerst blind proeven, gokken vaak op Noord-Italië of zelfs Bourgogne.

Bij wit zit het verschil in body. Grillo heeft opvallend veel gewicht voor een zuidelijke witte wijn, met citrus, groene kruiden en een zilte afdronk die goed bij gefrituurd eten staat. Carricante van de Etna is smaller en scherper, met groene appel en een vuursteentoets. Catarratto ligt daartussenin en is meestal de goedkoopste van de drie.

Eerlijke kanttekening: het eiland levert ook veel anonieme wijn. Een flink deel van de oogst verdwijnt in blends zonder streeknaam. Dat verklaart waarom de prijs-kwaliteitcurve hier zo steil loopt tussen 6 en 12 euro.

Wat betaal je voor een goede Sicilia wijn?

Reken op 9 tot 14 euro voor een fles die het eiland eerlijk vertegenwoordigt, en op 18 euro of meer voor een Etna die zijn reputatie waarmaakt. Daaronder koop je vrijwel altijd volumewijn, waar niets mis mee is, maar waar je de streek nauwelijks in terugproeft.

De exportcijfers laten zien dat de prijzen stijgen. Tussen 2018 en 2023 ging de gemiddelde exportprijs van Siciliaanse witte DOP-wijn van 3,14 naar 4,07 euro per liter, en van rood van 2,70 naar 3,70 euro. Dat is 29,6 procent bij wit en 37,4 procent bij rood. In 2023 daalde de export van rood bovendien vier procent in volume, terwijl wit zeven procent groeide: het eiland verkoopt steeds meer witte wijn.

Onze tip: kijk op het etiket of er een streeknaam staat naast DOC Sicilia. Menfi, Noto, Vittoria of Etna betekent dat de producent zich vastlegt op een kleiner gebied, en dat is bijna altijd een beter signaal dan een fantasienaam op een zwaar flessenglas. Zwaar glas kost geld dat niet in de wijn zit.

Sicilia wijn bij eten

Siciliaanse wijn is gebouwd voor het eten van het eiland: tomaat, aubergine, ansjovis, gegrild vlees en gefrituurde vis. Dat is geen toeval, want de wijnen zijn eeuwenlang naast die keuken gegroeid. De vuistregel is simpel: rijp fruit en zachte tannine kunnen tegen tomatenzuur, iets waar veel klassieke Franse rode wijn juist moeite mee heeft.

Bij pizza werkt jonge nero d'avola zo goed dat we er een aparte pagina over wijn bij pizza aan wijdden, en bij pasta hangt de keuze meer af van de saus dan van het deeg: zie wat je bij pasta schenkt. Voor vis en schaaldieren geldt op Sicilië een uitzondering: bij tonijn kan een lichte rode wijn zoals frappato prima uit de voeten. Rood bij vis is geen fout als de vis stevig genoeg is.

Bewaren, serveren en veelgemaakte fouten

Schenk Siciliaanse rode wijn niet op kamertemperatuur maar op 15 tot 17 graden, en wit op 9 tot 11 graden. Dat ene detail doet meer voor de smaak dan tien euro extra uitgeven. Bij 20 graden proef je vooral alcohol, en juist bij warme wijnen valt dat direct op.

De meeste flessen zijn gemaakt om jong te drinken, binnen twee tot drie jaar. Uitzonderingen: een goede Cerasuolo di Vittoria houdt vijf jaar vol, Etna Rosso van een serieuze producent tien jaar of langer, en droge Marsala Vergine gaat na openen weken mee omdat hij versterkt is. Bewaar liggend, donker en rond 12 tot 14 graden, en let vooral op schommelingen: een kast naast de oven is erger dan een kelder die iets te warm is.

De meest gemaakte fout is de aanname dat zuidelijke wijn altijd zwaar is. Door hoger gelegen percelen, eerder plukken en minder houtrijping is een flink deel van het aanbod veel frisser geworden. Wie Sicilië kent van de plakkerige rode wijn uit de jaren negentig, heeft een update nodig. Voor de bredere context helpt onze gids over Italiaanse wijn, en apart voor rood is er een overzicht van de Italiaanse rode wijnstijlen.