Vino Nobile di Montepulciano wijn: Sangiovese, geen Abruzzo-druif

In het kort

Wat is Vino Nobile di Montepulciano?

Vino Nobile di Montepulciano is een droge rode wijn met DOCG-status uit de gemeente Montepulciano, provincie Siena, in het zuidoosten van Toscane. De wijn bestaat voor minimaal 70 procent uit Sangiovese en moet minstens twee jaar rijpen voor hij in de handel komt. Het gebied beslaat een enkele gemeente, tussen de Val di Chiana en de Val d’Orcia.

Dat is klein. Volgens het consorzio staat er ongeveer 1.200 hectare ingeschreven voor Vino Nobile en nog eens circa 390 hectare voor Rosso di Montepulciano. Statistiekbronnen die alleen de daadwerkelijk geoogste percelen tellen komen lager uit, rond de 890 hectare voor 2021. Welke van de twee je pakt: het blijft een fractie van wat Toscane in totaal aan wijngaard heeft.

In 2024 kwamen er ongeveer 6,7 miljoen flessen Vino Nobile op de markt en 2,3 miljoen flessen Rosso di Montepulciano. Ruim 250 wijnboeren werken in het gebied, met zo’n 90 bottelaars. Bijna twee derde van de omzet gaat naar het buitenland: 65,5 procent export, met Duitsland (37 procent van de export) en de Verenigde Staten (28 procent) als grootste afnemers. Nederland is geen groot afzetgebied, en dat merk je: in de meeste supermarkten kom je de wijn niet tegen.

Het consorzio zelf bestaat sinds 1965 en telt volgens de eigen opgave ongeveer 270 leden, waarvan 78 bottelaars. De coöperatie Vecchia Cantina di Montepulciano is nog ouder: die werd in 1937 opgericht.

Montepulciano is hier een plaats, geen druif

De naam veroorzaakt meer verwarring dan welke andere Italiaanse wijnnaam ook. Vino Nobile di Montepulciano betekent letterlijk: de nobele wijn uit Montepulciano, het Toscaanse heuvelstadje. Montepulciano d’Abruzzo betekent: de druif Montepulciano uit de regio Abruzzo. Twee wijnen, twee streken, twee druiven, één woord dat ze delen.

Wine Folly noemt het in de gids over de Montepulciano-druif zelfs expliciet: die twee worden voortdurend door elkaar gehaald. Wil je weten wat die druif uit Abruzzo precies doet, lees dan onze pagina over de druif Montepulciano of het vergelijkstuk Abruzzo of Toscane.

Het gebied heeft die verwarring zelf ook door. Sinds 2021 mag het woord Toscana op het etiket staan, precies om duidelijk te maken waar de wijn vandaan komt. Volgens het consorzio kwamen er in de drie jaar daarna 20 procent meer flessen op de markt.

Prugnolo Gentile: de Sangiovese van Montepulciano

Prugnolo Gentile is geen aparte druif maar de lokale naam voor Sangiovese, zoals Brunello dat in Montalcino is en Morellino in Scansano. Decanter benoemt het in de vergelijking tussen Montalcino en Montepulciano kort en bondig: Prugnolo Gentile is de plaatselijke naam voor Sangiovese, en het minimum van 70 procent geldt zowel voor Vino Nobile als voor de Rosso.

Waarom dan toch een eigen naam? Omdat Sangiovese zich per streek anders gedraagt. Eeuwen selectie op deze heuvels leverde plantmateriaal op dat hier goed rijpt. In het glas herken je de familie meteen: Sangiovese geeft zure kers, een aardse ondertoon en tannine die eerder droogt dan bijt.

De ruimte die het reglement overlaat, tot 30 procent, wordt in de praktijk klein gehouden. Canaiolo Nero (tot 20 procent) maakt de wijn ronder, Mammolo geeft een bloemige geur, Colorino brengt kleur. Veel bedrijven werken tegenwoordig met 90 tot 100 procent Prugnolo Gentile. Wie weet hoe tannine in de mond werkt, proeft dat verschil direct: hoe minder aanvulling, hoe strakker de structuur.

Het gebied: hoogte, bodem en klimaat

De wijngaarden liggen tussen 250 en 600 meter hoogte, op heuvels rond het stadje. Die hoogte is het belangrijkste gereedschap van de streek: overdag warmte genoeg om Sangiovese echt rijp te krijgen, ’s nachts koelte die de zuren vasthoudt. Zonder dat verschil zou de wijn slap worden.

De bodems zijn overwegend zand en klei van mariene oorsprong, met plaatselijk veel kalk. Zandige percelen geven geurige, soepelere wijnen; de zwaardere kleigronden geven meer structuur en tannine. Wijnboeren die met losse percelen werken, blenden die twee bewust door elkaar.

Het klimaat is mediterraan met een continentale inslag, gematigd door de nabijheid van het Trasimeense meer en de vlakte van de Val di Chiana. Droge, warme zomers, koele nachten in september. In hete jaren ligt het risico bij te veel alcohol en te weinig frisheid; in koele jaren bij groene tannine. Dat maakt het jaartal hier belangrijker dan bij veel andere Italiaanse wijnen.

De regels: percentages, rijping en alcohol

Het reglement kent vier niveaus in hetzelfde gebied. Ze verschillen in het minimum percentage Sangiovese, in de rijpingsduur en in het minimum alcoholgehalte. Hoe langer de wijn moet wachten, hoe strenger de eisen aan de druiven die erin gaan.

De DOC kwam er bij decreet van 12 juli 1966, de DOCG-status volgde op 1 juli 1980. Daarmee zat Vino Nobile in de eerste lichting Italiaanse wijnen met het zwaarste keurmerk, samen met Barolo, Barbaresco en Brunello di Montalcino. In 1999 werd het reglement herzien, en in 2025 opnieuw voor de Pieve-categorie.

Let op het woord hout in de tabel. Er staat geen vatgrootte bij. Een producent mag grote Slavonische foeders gebruiken of kleine barriques, en dat hoor je in het glas terug: foeder geeft meer doorzichtigheid en kruid, barrique meer vanille en zoete toast.

Pieve: de nieuwe topcategorie sinds 2025

Pieve is de nieuwste laag op het etiket. Italië keurde de categorie in februari 2025 goed, waarna de bijgewerkte disciplinare op 15 mei 2025 in het publicatieblad van de EU verscheen. Een Pieve-wijn komt uit één van twaalf afgebakende deelgebieden en draagt de naam daarvan op het etiket. De eerste jaargang die zo op de markt komt, is 2021.

De twaalf pievi heten Ascianello, Badia, Caggiole, Cerliana, Cervognano, Gracciano, Le Grazie, San Biagio, Sant’Albino, Sant’Ilario, Valardegna en Valiano. Het zijn geen verzonnen marketingzones: ze gaan terug op de oude parochie-indeling van het gebied.

De eisen liggen hoger dan bij een gewone Vino Nobile:

• minimaal 85 procent Sangiovese, met maximaal 15 procent Canaiolo Nero, Ciliegiolo of Mammolo en maximaal 5 procent Colorino;
• druiven uitsluitend uit de betreffende pieve, van eigen wijngaarden;
• stokken van minstens vijftien jaar oud;
• opbrengst van maximaal 7.000 kilo per hectare;
• drie jaar rijping, waarvan minimaal twaalf maanden op hout en twaalf maanden op fles;
• minimaal 13 procent alcohol.

Wat dat inhoudelijk oplevert, weten we pas over een paar jaargangen. Een systeem van deelgebieden werkt alleen als de wijnen uit zone A jaar op jaar anders smaken dan die uit zone B. In de Bourgogne heeft dat eeuwen geduurd. Wees dus voorlopig sceptisch over grote verhalen op achteretiketten, en beoordeel de fles.

Hoe smaakt Vino Nobile di Montepulciano?

Verwacht een middelvolle tot volle rode wijn met hoge zuren, stevige maar fijnkorrelige tannine en een aromatisch profiel rond zure kers en gedroogde pruim. Daaronder zit vrijwel altijd iets aards: natte klei, gedroogde kruiden, oude leer, soms tabak. Jong is de wijn strak, na een jaar of vier wordt hij toegankelijk.

Wie liever meteen fruit in het glas heeft, zit beter bij een soepelere droge rode wijn. Vino Nobile vraagt geduld, of eten. Zonder eten voelt de combinatie van zuur en tannine al snel streng aan.

Vino Nobile, Brunello of Chianti Classico?

Drie Toscaanse wijnen van dezelfde druif, drie gebieden die op een half uur rijden van elkaar liggen. Het verschil zit in de regels, de hoogte en de prijs. Vino Nobile zit qua stijl en kosten tussen de andere twee in, en dat is precies waarom hij zo vaak over het hoofd wordt gezien.

Praktisch gezien: drink je nu, dan is Chianti Classico de veiligste keuze. Wil je iets wegleggen en heb je een groter budget, dan is de grote rode van Montalcino de klassieker. Zoek je de tussenweg, dan is Vino Nobile vaak de scherpst geprijsde van de drie. Meer context over hoe deze gebieden zich verhouden staat in ons overzicht van de Toscaanse wijnstreken, en de zone-indeling van Chianti leggen we uit in de gids over Chianti.

Bewaren, serveren en wat het kost

Schenk Vino Nobile op 16 tot 18 graden. Kouder duwt de tannine naar voren en sluit de geur af, warmer laat de alcohol overheersen. Een jonge fles wint bij een half uur in een karaf; een Riserva van tien jaar of ouder kun je beter voorzichtig openschenken, want dan is het fruit fragiel geworden.

Bewaren doe je liggend, donker, bij een stabiele 12 tot 14 graden. Een gewone Vino Nobile drinkt doorgaans het best tussen vier en tien jaar na de oogst. Een Riserva uit een goed jaar houdt het vaak vijftien jaar of langer vol. Onze uitleg over rode wijn bewaren en de tabel met serveertemperaturen per stijl gelden hier onverkort.

Prijsindicatie voor Nederland: reken op 15 tot 30 euro voor een gewone Vino Nobile, 25 tot 45 euro voor een Riserva en meer voor de eerste Pieve-flessen. Onder de 12 euro wordt het lastig, gezien twee jaar rijping die de producent moet voorfinancieren. Gebruik een ruim glas met een bolle kelk; welke vorm bij welke wijn hoort staat in de gids over wijnglazen.

Wat past erbij op tafel

Vino Nobile vraagt om eten met vet en eiwit. De hoge zuren snijden door vette sauzen, de tannine bindt zich aan eiwit en voelt daardoor zachter aan. De klassieke combinaties uit de streek zijn niet toevallig: pici met ragu, gegrild rundvlees, gebraden lam, wild uit de oven.

• Pasta met vleessaus: ragu, wildsaus of tomatensaus met veel kruiden. Zie ook onze gids over welke wijn bij welke pastasaus past.
• Rood vlees van de grill: ribeye, entrecote of lamskotelet. Het gebrande randje en de tannine versterken elkaar. Meer daarover in wijn bij vlees.
• Gevogelte uit de oven: kip of parelhoen met rozemarijn, knoflook en olijfolie.
• Kaas: middeloude pecorino of een stevige bergkaas. Jonge, romige kazen botsen met de tannine; hoe dat werkt staat in wijn bij kaas.
• Paddenstoelen: risotto met porcini of een stoofpot met eekhoorntjesbrood sluit aan bij de aardse kant van de wijn.

Wat we niet zouden doen: vis zonder saus, romige pasta zonder vlees, of iets met veel suiker. Daar wordt de wijn hoekig van.