Lazio wijn: de streek in de schaduw van Rome

In het kort

Wat is Lazio-wijn precies?

Lazio-wijn is wijn uit de Italiaanse regio Lazio, de streek waarin Rome ligt. Ruim 70 procent is witte wijn, meestal een blend van Malvasia en Trebbiano. De regio telt drie DOCG's, 27 DOC's en zes IGP's, en maakte in 2022 iets meer dan 1,4 miljoen hectoliter wijn op 20.400 hectare wijngaard. Daarmee staat Lazio zevende van Italië op volume.

Dat is een indrukwekkend getal voor een streek waar bijna niemand bewust wijn van koopt. En dat is precies het verhaal van Lazio. De streek heeft twee dingen die elkaar tegenwerken: vulkanische bodems die uitstekende wijn kunnen dragen, en een hoofdstad met bijna drie miljoen dorstige inwoners op twintig minuten rijden. Dat tweede heeft decennialang gewonnen.

De Etrusken begonnen hier met wijnbouw, de Romeinen noemden het gebied Latium en in Tusculum, het huidige Frascati, zijn sporen van druiventeelt gevonden uit de vijfde eeuw voor Christus. Na de val van het Romeinse Rijk zakte de wijnbouw weg. De echte heropleving kwam na 1870, toen Rome hoofdstad van Italië werd en de stad in rap tempo groeide. De boeren rond de stad kregen een afzetmarkt die alles opnam wat ze in vaten konden gieten. Kwaliteit was geen vereiste, volume wel.

Die erfenis zit nog steeds in de reputatie. Vraag een willekeurige wijndrinker naar Lazio en je krijgt hoogstens "Frascati, toch, die zure witte in dat rieten mandje". Ondertussen is er een generatie makers opgestaan die precies het tegenovergestelde doet. Dat maakt Lazio nu een van de weinige streken in Italië waar je nog echt iets vindt voor je geld.

Vulkanen, kratermeren en de schaduw van Rome

Het wijnlandschap van Lazio wordt bepaald door uitgedoofde vulkanen. Rond Rome liggen drie vulkanische complexen met kratermeren erin: de Colli Albani met de meren van Albano en Nemi, het Vico-meer bij Viterbo en het grote Bolsena-meer in het noorden. De bodems zijn lava, tufsteen en as: poreus, kaliumrijk en uitstekend gedraineerd.

Dat is geen detail. Vulkanische bodem geeft witte wijn een specifieke signatuur die je moeilijk anders krijgt: een ziltige, bijna rokerige onderlaag onder het fruit, en zuur dat scherp blijft ook als het warm is. Wie wel eens wijn van de Etna of uit Campanië heeft gedronken, herkent het meteen.

De Castelli Romani

Het hart van de streek ligt in de Castelli Romani, veertien gemeenten op de Albaanse heuvels, ongeveer 25 kilometer ten zuidoosten van Rome. Frascati zelf ligt op 260 tot 365 meter; de wijngaarden lopen van zo'n 60 tot 300 meter. De kratermeren Albano en Nemi werken als thermische buffer en houden de nachten koel. Dit gebied alleen is goed voor ongeveer 80 procent van de DOC-productie van heel Lazio en herbergt twee van de drie DOCG's plus negen DOC's.

De Ernici-heuvels

Zo'n 40 kilometer ten oosten van Rome, in de provincie Frosinone, lopen de Ernici-heuvels omhoog. Hier is het koeler, hoger en armer. Rode vulkanische bodem, wijngaarden op 350 tot 400 meter. Dit is Cesanese-land en het is geen toeval dat de enige rode DOCG van Lazio hier ligt.

Noord-Lazio en de kust

Rond het Bolsena-meer, in de provincie Viterbo, ligt het derde vulkanische gebied. Hier komt Est! Est!! Est!!! di Montefiascone vandaan en de zoete rode Aleatico di Gradoli. Aan de kust ten zuiden van Rome ligt de Agro Pontino, een drooggelegd moerasgebied met zandbodems en zeewind, waar sinds de jaren zestig geexperimenteerd wordt met internationale rassen.

Frascati: van massaproduct naar serieuze wijn

Frascati is een droge witte wijn uit de vulkanische heuvels ten zuidoosten van Rome, DOC sinds 1966 en daarmee een van de eerste geclassificeerde wijnen van Italië. De blend bestaat voor minstens 70 procent uit Malvasia Bianca di Candia en/of Malvasia del Lazio, aangevuld tot maximaal 30 procent met Bellone, Bombino Bianco, Greco of Trebbiano. Het DOC-gebied besloeg in 2018 zo'n 472 hectare.

De reputatie van Frascati is een schoolvoorbeeld van wat er misgaat als een naam bekender wordt dan de wijn. In de jaren zeventig en tachtig was Frascati het exportproduct van Rome: goedkoop, bleek, met te hoge opbrengsten van de makkelijke Malvasia di Candia. Veel van wat er in de fles zat had met de heuvels weinig meer te maken.

Het keerpunt kwam op 20 september 2011, toen Frascati Superiore en Cannellino di Frascati beide DOCG-status kregen. Dat reglement dwong lagere opbrengsten af, minimaal 12 procent alcohol voor de Superiore en 13 procent plus twaalf maanden rijping voor de Riserva. Belangrijker nog: het verplichtte het uitfaseren van pergola- en tendone-opleidingssystemen, met een overgangstermijn tot 2021. Die systemen leveren veel druiven, maar zelden geconcentreerde. Wie meer wil weten over de appellatie zelf kan terecht bij de regiobeschrijving van Frascati DOC bij Wine Folly.

Cannellino: de vergeten zoete

Cannellino di Frascati is de zoete tegenhanger, met minimaal 35 gram restsuiker per liter. Het wordt gemaakt van druiven die aan de stok blijven hangen tot ze indrogen, soms met wat botrytis. Het is een van de meest onderschatte zoete wijnen van Italië, deels omdat vrijwel niemand hem exporteert.

Cesanese: de rode druif die Lazio bijna kwijtraakte

Cesanese is de enige blauwe druif die echt van Lazio is. Er zijn twee biotypen: Cesanese di Affile, met kleinere bessen en fijnere structuur, en Cesanese Comune, dat productiever is maar losser van bouw. In het glas levert het middelzware rode wijn met zure kers, kruidnagel, zwarte peper en een kruidige, bijna wilde inslag. Fijne tannines, hoog zuur, zelden zwaar.

De geschiedenis is bijzonder. Cesanese was al bij dertiende-eeuwse pausen favoriet, onder wie Innocentius III en Bonifatius VIII. Maar in de twintigste eeuw ging het hard bergafwaarts: rond 2000 stond er in heel Italië minder dan duizend hectare, en in de Castelli Romani was de druif in de jaren negentig zo goed als verdwenen. Verstedelijking en de vlucht uit de landbouw deden de rest. Decanter beschreef die neergang en de huidige opleving in een uitgebreid artikel over de makers die Cesanese terughalen.

De redding kwam van een handvol koppige boeren. Casale della Ioria legde in 1999 als eerste Cesanese op barrique. Damiano Ciolli in Olevano Romano bewerkt zes hectare op 350 tot 400 meter, op rode vulkanische bodem, biologisch en met biodynamische preparaten, en maakt daar zo'n 1.200 kisten per jaar van. Dat is niets. Het is ook precies waarom de wijn goed is.

In 2008 kreeg Cesanese del Piglio als eerste wijn van Lazio de DOCG-status. Het gebied ligt in vijf gemeenten in de provincie Frosinone en de wijn moet voor minstens 90 procent uit Cesanese di Affile en/of Cesanese Comune bestaan. Een Riserva rijpt twintig maanden en haalt minimaal 14 procent alcohol.

Wie Cesanese wil plaatsen: het zit qua gewicht tussen een lichte Sangiovese en een noordelijke Grenache in, maar met meer peper. Vergelijk het gerust met hoe Sangiovese zich in het glas gedraagt: hetzelfde hoge zuur, minder leer, meer kruid.

De druiven van Lazio op een rij

Twee druivenfamilies domineren de aanplant: Malvasia met ongeveer 30 procent en Trebbiano met ongeveer 28 procent. Samen dus bijna zes op de tien stokken. Daaronder zit een laag inheemse rassen die de laatste vijftien jaar aan een opmars bezig zijn, en een laag internationale rassen die vooral aan de kust staan.

Wit

• Malvasia di Candia. De volumekloon: productief, breed, zacht, weinig zuur. Levert het gros van de goedkope Frascati.
• Malvasia del Lazio (Malvasia Puntinata). De kwaliteitskloon, herkenbaar aan de gespikkelde bessen. Bloemig parfum, meer structuur, langere afdronk. Dit is waar de goede Frascati Superiore op draait.
• Trebbiano Toscano (Procanico) en Trebbiano Giallo (Rossetto). Zuur en neutraliteit. De Giallo heeft meer karakter dan zijn Toscaanse neef.
• Bellone. Inheems, dikke schil, ziltig en fris. Rond de Castelli Romani en aan de kust bezig aan een serieuze comeback als monocépage.
• Bombino Bianco, Greco, Grechetto, Passerina. Blendpartners, elk met hun eigen accent.

Blauw

• Cesanese (di Affile en Comune). De ster, zie hierboven.
• Nero Buono. Zeldzaam, rond Cori in de provincie Latina. Donkerder en steviger dan Cesanese.
• Aleatico. Aromatische rode druif, in Gradoli gebruikt voor zoete rode wijn.
• Montepulciano en Sangiovese. Uit de buurregio's overgewaaid, vaak als blendpartner.
• Merlot, Cabernet Sauvignon, Syrah, Petit Verdot. Vooral in de Agro Pontino, waar Casale del Giglio sinds 1967 aantoont dat die op zandbodem verrassend goed werken. Wie wil weten wat Merlot buiten Bordeaux doet, vindt hier interessant materiaal.

Drie DOCG's, 27 DOC's: hoe het systeem in elkaar zit

Lazio heeft drie DOCG's, 27 DOC's en zes IGP's. Dat klinkt overzichtelijker dan het is, want veel van die DOC's overlappen elkaar geografisch en de meeste zijn buiten Italië volstrekt onbekend. Voor de praktijk kun je je beperken tot een handvol namen die er echt toe doen.

De drie DOCG's

1. Cesanese del Piglio (of kortweg Piglio) DOCG, 2008. Rood, min. 90 procent Cesanese. Provincie Frosinone.
2. Frascati Superiore DOCG, 20 september 2011. Droog wit, min. 12 procent alcohol.
3. Cannellino di Frascati DOCG, 20 september 2011. Zoet wit, min. 35 g/l restsuiker.

De DOC's die je wilt kennen

• Castelli Romani DOC. De brede paraplu-appellatie voor de heuvels rond Rome. Wit, rood en rose.
• Marino, Colli Albani, Colli Lanuvini, Velletri. Buren van Frascati, vaak beter geprijsd voor vergelijkbare wijn.
• Est! Est!! Est!!! di Montefiascone DOC. DOC sinds 1966, rond het Bolsena-meer. Blend van Trebbiano Toscano (50 tot 65 procent), Trebbiano Giallo (25 tot 40 procent) en Malvasia bianca (10 tot 20 procent), minimaal 11 procent alcohol. Droog en abboccato.
• Aleatico di Gradoli DOC. Zoete rode wijn, klein en zeldzaam.
• Cori DOC. Thuisbasis van Nero Buono.
• Roma DOC. Jonge, brede appellatie rond de hoofdstad, bedoeld om de naam Rome commercieel te benutten.
• Cesanese di Olevano Romano en Cesanese di Affile DOC. De twee andere Cesanese-gebieden, kleiner dan Piglio.

Hoe smaakt Lazio-wijn?

Witte Lazio smaakt naar geel fruit (perzik, meloen, rijpe appel), witte bloemen en een duidelijk amandelbittertje in de afdronk. Daaronder zit het zoutje van de vulkanische bodem. Het zuur is middelhoog tot hoog, de alcohol meestal 12 tot 13,5 procent en hout is zeldzaam. Het is wijn die om eten vraagt, niet om aandacht.

Dat amandelbittertje is de handtekening. Het komt van de Malvasia en het is precies wat een goedkope Frascati mist: die is vlak en eindigt zuur, terwijl een Superiore eindigt met dat licht bittere, bijna nootachtige trekje dat de wijn richting eten duwt.

Rode Lazio, lees vooral Cesanese, is middelzwaar en kruidig. Zure kers, granaatappel, zwarte peper, kruidnagel, soms een vleugje gedroogde bloemen. De tannines zijn fijn en de wijn is zelden boven de 14 procent. Wie zware, houtrijke Italianen zoekt, zit hier verkeerd. Wie wel eens naar de bekendere rode Italianen kijkt, merkt hoe anders Cesanese zich gedraagt: minder leer, meer peper, veel meer sap.

Lazio aan tafel

Witte Lazio is gebouwd voor de Romeinse keuken, en dat is geen toeval: die twee zijn samen opgegroeid. Cacio e pepe, carbonara, gricia, gefrituurde artisjok, gebakken vis, mozzarella di bufala. Het hoge zuur en het bittertje snijden dwars door pecorino en vet heen, waar een zachtere witte wijn zou verdrinken.

Rode Cesanese houdt van lam, gegrilde worst, porchetta, gestoofde ossenstaart en pizza met salami. Serveer hem licht gekoeld, rond 15 graden, dan komt het sap eruit in plaats van de alcohol.

Zoek je breder dan Lazio, dan helpt onze gids over wijn bij pasta, en voor de avond dat het gewoon pizza wordt: welke fles bij pizza past.

Kopen, bewaren en schenken

Voor Lazio geldt een simpele vuistregel: koop op appellatie, niet op merk. Een Frascati Superiore DOCG van een kleine maker kost tussen de 10 en 18 euro en is een andere wijn dan de Frascati DOC van 5 euro in het schap. Cesanese del Piglio zit meestal tussen de 14 en 25 euro; een Riserva van een topmaker loopt richting 35.

Bewaren

• Frascati DOC: drink binnen een jaar na de oogst. Dit is geen bewaarwijn.
• Frascati Superiore: twee tot drie jaar. Riserva haalt drie tot vijf jaar en wordt nootachtiger.
• Cannellino: vijf tot tien jaar, wordt donkerder en honingachtiger.
• Cesanese del Piglio: drie tot zes jaar. Riserva ontwikkelt vaak pas na vier jaar echt en kan acht jaar mee.

Schenken

Witte Lazio op 9 tot 11 graden, niet kouder: onder de 8 graden verdwijnt precies het gele fruit waar je voor betaalt. Cesanese op 14 tot 16 graden. Een uur karafferen doet een jonge Riserva goed. Meer over temperaturen en volgorde staat in ons overzicht van droge witte wijnstijlen, en alle streken die we behandelen vind je terug in het regio-overzicht van de wijngids.

Tot slot een eerlijke kanttekening. Lazio is geen streek waar alles goed is. De onderkant van het schap is nog steeds industriële witte wijn die niets te melden heeft, en het aandeel daarvan is groot. Je moet iets meer moeite doen dan bij buurregio Toscane, waar de kwaliteitsondergrens simpelweg hoger ligt. Maar wie de moeite neemt, drinkt in Lazio wijn met karakter voor een prijs die in de rest van Italië niet meer bestaat.